Γιάννης Κουτσούκος

Μαρτίου 18, 2018

Περιφραστική απόδοση του Απολυτίκιου του Οσίου Ιωάννου της Κλίμακος.

Filed under: Υμνογραφία,Υμνολογία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 11:05 πμ

Η  ΤΕΤΑΡΤΗ ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗΣ ΕΙΝΑΙ ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΟΣΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ. ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΘΕΛΟΥΝ ΝΑ ΜΑΣ ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΟΥΝ, ΟΤΙ ΚΑΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΜΕΛΕΤΑΜΕ ΚΑΙ ΤΑ ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ.

Άγιος Ιωάννης συγγραφέας της Κλίμακος

Ἀπολυτίκιον  (Αρχαίο κείμενο)
Θεῖον κλίμακα, ὑποστηρίξας, τὴν τῶν λόγων σου, μέθοδον πάσι, Μοναστῶν ὑφηγητὴς ἀναδέδειξαι, ἐκ πρακτικῆς Ἰωάννη καθάρσεως, πρὸς θεωρίας ἀνάγων τὴν ἔλαμψιν. Πάτερ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἠμὶν τὸ μέγα ἔλεος.

Περιφραστική απόδοση του κειμένου (από τον Γιάννη Κουτσούκο)

Πάτερ Ιωάννη Όσιε, με την πρακτική κάθαρση (αποβολή των ψυχικών και σωματικών παθών), μπορεί να οδηγηθεί (ο άνθρωπος στις ουράνιες) θεωρίες μέσω της θεϊκής έλλαμψης (με την επενέργεια της Θείας Χάριτος). Με την θεϊκή σου κλίμακα (με το βιβλίο σου της  πνευματικής σκάλας ανόδου των αρετών) αναδείχθηκες υφηγητής των μοναζόντων  της ερήμου (του όρους Σινά και των μετέπειτα μοναχών), αφού με μεθοδικότητα σε όλα τα γραφόμενα σου και με τα (σοφά) λόγια σου υπεστήριξας, πως μπορεί κάποιος να φθάσει το Θείον, (την κατά Χάριν Θέωση).

Πάτερ Όσιε, ικέτευε τον Χριστόν και Θεό να μας δωρήσει το έλεος Του.

 

Advertisements

Μαρτίου 16, 2018

Από την υμνωδία του Τριωδίου Πνευματικά γυμνάσματα

Filed under: Υμνογραφία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 7:08 μμ

Από την υμνωδία του Τριωδίου
Πνευματικά γυμνάσματα

Σήμερα θα κάνω μια προσπάθεια να δώσω ένα δείγμα γραφής από τις υψηλές έννοιες και τον σπάνιο λυρισμό που περιέχουν τα ποιήματα των υμνογράφων του Τριωδίου και ειδικά των κατανυκτικών εσπερινών.
Δυστυχώς η όλη ατμόσφαιρα της σημερινής κοινωνίας, όπου παρατηρείται διαστροφή των εννοιών, έλλειψη αξιών, σύγχυση μεταξύ αρετής και κακίας και ένας ανελέητος υλισμός, έχει συντελέσει ώστε τα σπουδαία αυτά ποιήματα του Τριωδίου να μοιάζουν σαν κρυμμένα διαμάντια.

Η αρχαία γλώσσα στην οποία είναι γραμμένα, ο τρόπος με τον οποίο πολλές φορές ψέλνονται (τονισμός του μουσικού μέλους και όχι του λόγου) -και κυρίως μια τυπολατρική και επαγγελματική αντιμετώπιση πολλές φορές των ακολουθιών των κατανυκτικών εσπερινών, είναι τα πιο βασικά αίτια που κρατούν τις λυρικές εκφράσεις και τα νοήματα των υμνωδιών αυτών μακριά από τον κόσμο.
Ο κατανυκτικοί εσπερινοί, ως γνωστόν, ψέλνονται στις εκκλησίες -αν και όπου ψέλνονται ακόμη- κάθε Κυριακή βράδυ όλη την διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

Βασικοί υμνογράφοι των ποιημάτων αυτών είναι ο Ιωσήφ ο υμνογράφος (Θ’ αιώνας), και ο Θεόδωρος ο υμνογράφος (Θ’ αιώνας). Τη μουσική επένδυση έχουν κάνει κυρίως ο Πέτρος Λαμπαδάριος ο Πελοποννήσιος, αλλά και άλλοι συνθέτες της βυζαντινής μουσικής.
Σ’ ένα ποίημα του Θεόδωρου του υμνογράφου, που ψέλνεται την Κυριακή της Τυρινής το βράδυ αναφέρονται τα εξής:
«Ας αρχίσουμε τον καιρό της νηστείας με χαρά, με το να υποβάλλουμε τους εαυτούς μας σε πνευματικούς αγώνες.
Aς εξαγνίσουμε την σάρκα μας με το να νηστεύουμε όχι μόνο από τα φαγητά, αλλά και από τα ψυχικά μας πάθη (τις ψυχικές διαστροφές και κακίες) και με το να καλλιεργούμε τις αρετές του Πνεύματος. Στις οποίες αρετές αν επιμείνουμε μέχρι τέλους με πόθο θ’ αφιερωθούμε όλοι να δούμε το πάνσεπτο Πάθος του Χριστού Θεού, και το Άγιο Πάσχα με πνευματική αγαλλίαση».

Με επιγραμματικό τρόπο ο Θεόδωρος μας δίνει μέσα σε λίγες γραμμές το βαθύτερο νόημα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, αλλά και της Χριστιανικής θρησκείας γενικότερα. Δεν αρκεί η νηστεία των φαγητών, αλλά χρειάζεται και η νηστεία των παθών και η καλλιέργεια και άσκηση των αρετών του Πνεύματος.

Και τα τρία αυτά είναι ο «Πνευματικός αγώνας» που οδηγεί στον καθαρισμό των σαρκών μας αλλά και στην εξάγνιση της ψυχής του κάθε ατόμου. Έτσι εξαγνισμένοι μπορούμε να αξιωθούμε να βιώσουμε συνειδητά την σταυρική θυσία του Θεανθρώπου, αλλά και την Ανάστασή του και όλα αυτά, με πνευματική αγαλλίαση που είναι η «θέωση» του κάθε ενός από εμάς. Η προσπάθεια δηλαδή του καθ’ενός που είναι ο πνευματικός του αγώνας (νηστεία φαγητών, παθών και εξάσκηση πνευματικών αρετών) φθάνει στην «θέωση» (αγαλλίαση) μέσα από την Θεανθρώπινη θυσία και την Ανάσταση. Δηλαδή έχουμε αποτέλεσμα της προσωπικής μας προσπάθειας εφ’ όσον επενεργήσει και η Θεία Χάρις.

Ποια είναι όμως τα πάθη της ψυχής μας, τα οποία καλούμεθα να περιορίσουμε και αποκόψουμε; Αυτά είναι: υπερηφάνεια, φιλαργυρία, πορνεία, φθόνος, γαστριμαργία, θυμός, αμέλεια κ.ά. Ποιες είναι οι αρετές του πνεύματος; Αγάπη (και σ’ όσους μας αδίκησαν), διάκριση, ταπείνωση (έλλειψη εγωισμού) κ.λπ. Από τα πιο πάνω προκύπτει, ότι η γνωστή σε όλους λέξη «νηστεία» της Μεγάλης Τεσσαρακοστής δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσον. Όπως μέσον είναι επίσης ο περιορισμός και η εξάλειψη των ψυχικών παθών.

Ο σκοπός είναι να μπορέσουμε να φθάσουμε μέσα από την σωματική και ψυχική αυτή κάθαρση στα δύο επόμενα στάδια του πνευματικού αγώνα που είναι ο φωτισμός και η «θέωση».

Δημοσιεύτηκε στις 29-1-1998
στην εφημερίδα «Σήμερα» της Κορίνθου

Μαρτίου 11, 2018

Κυριακή της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού

Filed under: Υμνογραφία,Υμνολογία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 4:08 μμ

 

Του Γιάννη Κουτσούκου

Σήμερα θα κάνω πάλι μία προσπάθεια να εμβαθύνω στην ιστορική και δογματική σημασία, ενός ποιήματος που έχει συνθέσει ο μεγάλος Υμνογράφος της Εκκλησίας, ο Κοσμάς, ο επίσκοπος Μαϊουμά, πόλεως της Φοινίκης. Μαζί με τον αυτάδελφόν του όσιο Ιωάννη Δαμασκηνόν έγγραψαν «ασματικούς κανόνες», που σώζονται μέχρι σήμερα.

Ο Άγιος Κοσμάς (8ος αιώνας) ήταν θετός αδελφός του Αγ. Ιωάννου του Δαμασκηνού και συμμόνασαν και οι δύο για πολλά χρόνια στη Μονή του Αγ. Σάββα των Ιεροσολύμων. Ο ασματικός αυτός «κανόνας» της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού αποτελείται από εννέα ωδές (η ενάτη ωδή είναι διπλή). Το μέτρο του είναι τονικό, δηλαδή το βάρος πέφτει όχι στο μέτρο των αρχαίων Ελληνικών ποιημάτων (μακρά – βραχεία συλλαβή), αλλά στον τονισμό. Δηλαδή μεγάλη σημασία δίνεται στη μουσική έκφραση των λέξεων.
Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι καταλήγουσα. Η ποίηση είναι δογματική. Ύστερα από το σάλο των αιρέσεων της εποχής εκείνης οι υμνογράφοι τόνιζαν κατά λογοτεχνικότατο τρόπο τις υψηλές δογματικές αλήθειες της πίστης μας.
Στο δεύτερο τροπάριο της έβδομης ωδής του ασματικού «κανόνα» του Κοσμά περιέχεται μια θαυμαστή ερμηνεία των συμβολισμών του Παραδείσου, ο οποίος στην παλαιά Διαθήκη περιγράφεται σαν κήπος, αλλά και συμβολικά ονομάζεται και «ξύλον της γνώσεως».

Θα παραθέσουμε πρώτα το κείμενο και τη μετάφραση του τροπαρίου αυτού και θα σχολιάσουμε τη βαθύτερη σημασία που δίνεται, τόσο από τον Κοσμά, όσο και από άλλους εκκλησιαστικούς πατέρες για τον συμβολισμό του «ξύλου (δένδρου) της γνώσεως» στον Παράδεισο.
Κείμενο

Έλυσε πρόσταγμα Θεού παρακοή,
και ξύλον ήνεγκε
θάνατον βροτοίς,
το μη ευκαίρως μεταληφθέν
εν ασφαλεία της εριτίμου δε,
εντεύθεν ζωής το ξύλον είργετο,
ο νυκτιλόχου
δυσθανούς ηνέωξεν,
ευγνωμοσύνη κράζοντος
ο υπερύμνητος, των Πατέρων και ημών,
Θεός ευλογητός εί.

Μετάφραση
Με την παρακοή του ο Αδάμ αθέτησε την εντολή του Θεού και ο καρπός του δένδρου που γεύτηκε ακαίρως (σε όχι αρμόδιο χρόνο) προξένησε θάνατο (σ’ αυτόν) και στους απογόνους του. Έκτοτε το δένδρο της πολύτιμης ζωής ήταν απαγορευμένο (για τους θνητούς) φρουρούμενο με μεγάλη ασφάλεια. Αυτό δε (δηλ. την κλεισμένη πόρτα του Παραδείσου και του ξύλου της ζωής) άνοιξε η ευγνώμων εκδήλωση του ληστή, που υπέστη τον ατιμωτικό θάνατο (του Σταυρού) και που αναφωνούσε: Θεέ μας και Θεέ των Πατέρων μας, ο πάνω από κάθε ύμνο, είσαι δοξασμένος.

Ο καρπός του δένδρου της γνώσεως στον Παράδεισο σχολιάζει ο Αγ. Γρηγόριος ο θεολόγος: «… ήτο η θέα του Θεού, την οποίαν ημπορούσαν να πλησιάσουν χωρίς να κινδυνεύσουν μόνον εκείνοι, οι οποίοι είχαν τελειοποιηθεί με την άσκησην….» (Έργα 5, σ. 55-57). Επομένως μιλάμε για έναν «νοητόν παράδεισον» και όχι για έναν «κήπο με δένδρα και καρπούς».
Σ’ αυτό συνηγορεί και ο Αγ. Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο οποίος γράφει: «… Το ξύλον της γνώσεως ήτο νοητόν και αυτό έμελε ο Αδάμ να το απλαύσει ευκαίρως, ήτοι εν καιρώ τω πρέποντι, όταν ήθελε φθάσει εις την τελειότητα. Και ίσως η τελειότητα του Αδάμ ήτο η θέωσις, όπου έμελε να λάβει διά την οποίαν και εδημιουργήθη….» (Εοργοδρόμιον σ. 41).
Το ίδιο υποστηρίζει και ο Άγιος Μάξιμος: «Γι’ αυτό το σκοπό μας έπλασε ο Θεός για να γίνουμε μέτοχοι (κοινωνοί) της θείας φύσεως».

Όλη αυτή η ερμηνεία ανάγεται στη φράση του τροπαρίου: «ευκαίρως μεταληφθέν». Δηλαδή το «ξύλον της γνώσεως» (η κοινωνία της θέας του Θεού) δε συνέφερε τους Πρωτοπλάστους τη στιγμή εκείνη, διότι δεν είχαν ακόμη την τελειότητα εκείνη, την οποία έπρεπε να είχαν. Τους είχε δοθεί, όμως, η δυνατότητα ν’ αποκτήσουν την τελειότητα. Αποτέλεσμα της μη έγκαιρης «γευστικής δοκιμής» των Πρωτοπλάστων ήταν αυτόματα να εκδιωχθούν από το δένδρο της ζωής (από τον Παράδεισο) και από τη χάρη του Θεού και έπεσαν σε μία πιο ατελέστερη μορφή (βαριά και φθαρτή σάρκα).
Το «δένδρο της ζωής» (δηλαδή η θέα του Θεού) ήταν απαγορευμένο και έκτοτε εφρουρείτο με μεγάλη ασφάλεια (από τη «φλογίνη ρομφαία» και «τα χερουβείμ») μέχρι τη Σταύρωση και την Ανάσταση του Χριστού. Κατά την σταύρωση πρώτος ο ληστής με τη μεγάλη μετάνοιά του εισήλθε πάλι στον Παράδεισο. Για το θέμα αυτό ο Άγιος Γρηγόριος ο θεολόγος γράφει: «… Το ότι γίνεται (ο Πρωτόπλαστος) θνητός (σαρκικός) και ότι διακόπτεται η αμαρτία διά να μη γίνει αθάνατον το κακόν και έτσι η αμαρτία αποβαίνει φιλανθρωπία. Διότι εγώ έτσι πιστεύω ότι τιμωρεί ο Θεός» (Γρηγ. θεολόγου Έργα 5, σ. 55- 57).

Επομένως, ο σταυρικός θάνατος του Χριστού και η αυτεξούσια Ανάστασή του, που έγινε με τη θεϊκή του δύναμη (ως δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος) έδωσε τη δυνατότητα πάλι στους ανθρώπους με τη δύναμη της πίστης και της μετάνοιας να μπορούν να εισέλθουν πάλι στον Παράδεισο (στη «θέα του Θεού»), όπως λέει ο Αγ. Γρηγόριος ή στη «θέωση», όπως λέγει ο Αγ. Νικόδημος.

Πρώτος λοιπόν επάνω στο σταυρό του ο «εκ δεξιών ληστής»:
α) με την εξομολόγησή του (εγώ καλά παθαίνω ανάλογα με αυτά που έκανα),
β) με την πίστην του, που αναγνώρισε τη θεότητα ενός συσταυρωμένου του («δε φοβάσαι τον Θεόν») και
γ) με τη μετάνοιά του («μνήσθητί μου, Κύριε εν τη Βασιλείου σου»)
είναι αυτός, ένας μετανοημένος ληστής -λέει ο υμνογράφος- που μπήκε πρώτος στον Παράδεισο.

Εδώ ακριβώς έχει τη βαθύτερη σημασία το τροπάριο αυτό: Στη σχέση σταυρικής θυσίας του Χριστού και δυνατότητας εισόδου πάλι στον Παράδεισο (θέωση) γεγονότα που διαδραματίστηκαν επάνω στο Τίμιο Ξύλο του Σταυρού.

Το κείμενο αυτό περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Γιάννη Κουτσούκου «ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ»

Τρίτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.

Filed under: Υμνογραφία,Υμνολογία,εκπαίδευση — Γιάννης Κουτσούκος @ 4:03 μμ

 

Του Γιάννη Κουτσούκου

Σήμερα θα κάνω πάλι μία προσπάθεια να εμβαθύνω στην ιστορική και δογματική σημασία, ενός ποιήματος που έχει συνθέσει ο μεγάλος Υμνογράφος της Εκκλησίας, ο Κοσμάς, ο επίσκοπος Μαϊουμά, πόλεως της Φοινίκης. Μαζί με τον αυτάδελφόν του όσιο Ιωάννη Δαμασκηνόν έγγραψαν «ασματικούς κανόνες», που σώζονται μέχρι σήμερα.

Ο Άγιος Κοσμάς (8ος αιώνας) ήταν θετός αδελφός του Αγ. Ιωάννου του Δαμασκηνού και συμμόνασαν και οι δύο για πολλά χρόνια στη Μονή του Αγ. Σάββα των Ιεροσολύμων. Ο ασματικός αυτός «κανόνας» της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού αποτελείται από εννέα ωδές (η ενάτη ωδή είναι διπλή). Το μέτρο του είναι τονικό, δηλαδή το βάρος πέφτει όχι στο μέτρο των αρχαίων Ελληνικών ποιημάτων (μακρά – βραχεία συλλαβή), αλλά στον τονισμό. Δηλαδή μεγάλη σημασία δίνεται στη μουσική έκφραση των λέξεων.
Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι καταλήγουσα. Η ποίηση είναι δογματική. Ύστερα από το σάλο των αιρέσεων της εποχής εκείνης οι υμνογράφοι τόνιζαν κατά λογοτεχνικότατο τρόπο τις υψηλές δογματικές αλήθειες της πίστης μας.
Στο δεύτερο τροπάριο της έβδομης ωδής του ασματικού «κανόνα» του Κοσμά περιέχεται μια θαυμαστή ερμηνεία των συμβολισμών του Παραδείσου, ο οποίος στην παλαιά Διαθήκη περιγράφεται σαν κήπος, αλλά και συμβολικά ονομάζεται και «ξύλον της γνώσεως».

Θα παραθέσουμε πρώτα το κείμενο και τη μετάφραση του τροπαρίου αυτού και θα σχολιάσουμε τη βαθύτερη σημασία που δίνεται, τόσο από τον Κοσμά, όσο και από άλλους εκκλησιαστικούς πατέρες για τον συμβολισμό του «ξύλου (δένδρου) της γνώσεως» στον Παράδεισο.
Κείμενο

Έλυσε πρόσταγμα Θεού παρακοή,
και ξύλον ήνεγκε
θάνατον βροτοίς,
το μη ευκαίρως μεταληφθέν
εν ασφαλεία της εριτίμου δε,
εντεύθεν ζωής το ξύλον είργετο,
ο νυκτιλόχου
δυσθανούς ηνέωξεν,
ευγνωμοσύνη κράζοντος
ο υπερύμνητος, των Πατέρων και ημών,
Θεός ευλογητός εί.

Μετάφραση
Με την παρακοή του ο Αδάμ αθέτησε την εντολή του Θεού και ο καρπός του δένδρου που γεύτηκε ακαίρως (σε όχι αρμόδιο χρόνο) προξένησε θάνατο (σ’ αυτόν) και στους απογόνους του. Έκτοτε το δένδρο της πολύτιμης ζωής ήταν απαγορευμένο (για τους θνητούς) φρουρούμενο με μεγάλη ασφάλεια. Αυτό δε (δηλ. την κλεισμένη πόρτα του Παραδείσου και του ξύλου της ζωής) άνοιξε η ευγνώμων εκδήλωση του ληστή, που υπέστη τον ατιμωτικό θάνατο (του Σταυρού) και που αναφωνούσε: Θεέ μας και Θεέ των Πατέρων μας, ο πάνω από κάθε ύμνο, είσαι δοξασμένος.

Ο καρπός του δένδρου της γνώσεως στον Παράδεισο σχολιάζει ο Αγ. Γρηγόριος ο θεολόγος: «… ήτο η θέα του Θεού, την οποίαν ημπορούσαν να πλησιάσουν χωρίς να κινδυνεύσουν μόνον εκείνοι, οι οποίοι είχαν τελειοποιηθεί με την άσκησην….» (Έργα 5, σ. 55-57). Επομένως μιλάμε για έναν «νοητόν παράδεισον» και όχι για έναν «κήπο με δένδρα και καρπούς».
Σ’ αυτό συνηγορεί και ο Αγ. Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο οποίος γράφει: «… Το ξύλον της γνώσεως ήτο νοητόν και αυτό έμελε ο Αδάμ να το απλαύσει ευκαίρως, ήτοι εν καιρώ τω πρέποντι, όταν ήθελε φθάσει εις την τελειότητα. Και ίσως η τελειότητα του Αδάμ ήτο η θέωσις, όπου έμελε να λάβει διά την οποίαν και εδημιουργήθη….» (Εοργοδρόμιον σ. 41).
Το ίδιο υποστηρίζει και ο Άγιος Μάξιμος: «Γι’ αυτό το σκοπό μας έπλασε ο Θεός για να γίνουμε μέτοχοι (κοινωνοί) της θείας φύσεως».

Όλη αυτή η ερμηνεία ανάγεται στη φράση του τροπαρίου: «ευκαίρως μεταληφθέν». Δηλαδή το «ξύλον της γνώσεως» (η κοινωνία της θέας του Θεού) δε συνέφερε τους Πρωτοπλάστους τη στιγμή εκείνη, διότι δεν είχαν ακόμη την τελειότητα εκείνη, την οποία έπρεπε να είχαν. Τους είχε δοθεί, όμως, η δυνατότητα ν’ αποκτήσουν την τελειότητα. Αποτέλεσμα της μη έγκαιρης «γευστικής δοκιμής» των Πρωτοπλάστων ήταν αυτόματα να εκδιωχθούν από το δένδρο της ζωής (από τον Παράδεισο) και από τη χάρη του Θεού και έπεσαν σε μία πιο ατελέστερη μορφή (βαριά και φθαρτή σάρκα).
Το «δένδρο της ζωής» (δηλαδή η θέα του Θεού) ήταν απαγορευμένο και έκτοτε εφρουρείτο με μεγάλη ασφάλεια (από τη «φλογίνη ρομφαία» και «τα χερουβείμ») μέχρι τη Σταύρωση και την Ανάσταση του Χριστού. Κατά την σταύρωση πρώτος ο ληστής με τη μεγάλη μετάνοιά του εισήλθε πάλι στον Παράδεισο. Για το θέμα αυτό ο Άγιος Γρηγόριος ο θεολόγος γράφει: «… Το ότι γίνεται (ο Πρωτόπλαστος) θνητός (σαρκικός) και ότι διακόπτεται η αμαρτία διά να μη γίνει αθάνατον το κακόν και έτσι η αμαρτία αποβαίνει φιλανθρωπία. Διότι εγώ έτσι πιστεύω ότι τιμωρεί ο Θεός» (Γρηγ. θεολόγου Έργα 5, σ. 55- 57).

Επομένως, ο σταυρικός θάνατος του Χριστού και η αυτεξούσια Ανάστασή του, που έγινε με τη θεϊκή του δύναμη (ως δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος) έδωσε τη δυνατότητα πάλι στους ανθρώπους με τη δύναμη της πίστης και της μετάνοιας να μπορούν να εισέλθουν πάλι στον Παράδεισο (στη «θέα του Θεού»), όπως λέει ο Αγ. Γρηγόριος ή στη «θέωση», όπως λέγει ο Αγ. Νικόδημος.

Πρώτος λοιπόν επάνω στο σταυρό του ο «εκ δεξιών ληστής»:
α) με την εξομολόγησή του (εγώ καλά παθαίνω ανάλογα με αυτά που έκανα),
β) με την πίστην του, που αναγνώρισε τη θεότητα ενός συσταυρωμένου του («δε φοβάσαι τον Θεόν») και
γ) με τη μετάνοιά του («μνήσθητί μου, Κύριε εν τη Βασιλείου σου»)
είναι αυτός, ένας μετανοημένος ληστής -λέει ο υμνογράφος- που μπήκε πρώτος στον Παράδεισο.

Εδώ ακριβώς έχει τη βαθύτερη σημασία το τροπάριο αυτό: Στη σχέση σταυρικής θυσίας του Χριστού και δυνατότητας εισόδου πάλι στον Παράδεισο (θέωση) γεγονότα που διαδραματίστηκαν επάνω στο Τίμιο Ξύλο του Σταυρού.

Το κείμενο αυτό περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Γιάννη Κουτσούκου «ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ»

Φεβρουαρίου 8, 2018

ΒΙΝΤΕΟ ΓΙΑ ΤΟ ΤΡΙΩΔΙΟ : ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ- ΖΑΡΚΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. ΑΝΑΛΥΣΗ ΥΜΝΩΝ- ΜΟΥΣΙΚΗ

Filed under: Υμνογραφία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 10:15 πμ
ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ ΑΥΤΟ ΠΡΟΒΑΛΛΕΙ ΜΕ ΠΟΛΥ ΑΠΛΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΤΡΟΠΟ ΤΑ ΣΠΟΥΔΑΙΑ ΚΑΙ ΥΨΗΛΑ ΝΟΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΤΟΥ ΤΡΙΩΔΙΟΥ. – ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟ ΤΡΙΩΔΙΟ ΕΧΕΙ ΤΑΥΤΙΣΘΕΙ ΕΣΦΑΛΜΕΝΑ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ. – ΓΙΑ ΟΣΟΥΣ ΟΜΩΣ ΕΠΙΘΥΜΟΥΝ ΝΑ ΕΜΒΑΘΥΝΟΥΝ ΣΤΑ ΝΟΗΜΑΤΑ ΑΥΤΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙ ΔΥΣΚΟΛΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ- ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ- ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ ΑΥΤΟ ΠΑΡΕΧΕΙ ΜΙΑ ΠΟΛΥ ΚΑΛΗ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΑΠΛΟΠΟΙΗΣΗΣ. -Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ ΑΝΑΛΥΕΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΟΥΣ ΥΜΝΟΥΣ ΤΟΥ ΤΡΙΩΔΙΟΥ. -ΚΑΘΕ ΥΜΝΟΣ ΑΠΟ ΑΥΤΟΥΣ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΕΝΑ ΝΟΗΤΟ ΣΚΑΛΟΠΑΤΙ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΤΡΙΩΔΙΟΥ. – Ο ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΖΑΡΚΟΣ ΑΠΟΔΙΔΕΙ ΜΕ ΖΩΝΤΑΝΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΑ. – ΔΥΟ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΟΜΠΗ ΣΥΜΒΑΛΛΟΥΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΙΚΟΔΟΜΗΤΙΚΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ. – ΟΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΑΥΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΦΟΥΓΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΑΣΚΑΛΟΥ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΞΥΔΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ. ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΗ ΕΚΠΟΜΠΗ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΥ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 2003.

 

Δεκέμβριος 7, 2017

Υμνολογία Χριστουγέννων υμνογράφου Ιωάννου Δαμασκηνού

Filed under: Υμνογραφία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 10:43 πμ

‘Ύμνοι ιαμβικοί κατ επιλογήν του υμνογράφου οσίου Ιωάννου Δαμασκηνού. Μία τηλεοπτική εκπομπή του Γιάννη Κουτσοούκου, Κόρινθος, στο τηλεοπτικό κανάλι Kefallinia Channel της Κεφαλλονιάς.

 

Δεκέμβριος 4, 2017

ΥΜΝΟΙ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ , ΑΝΑΛΥΣΗ ΝΟΗΜΑΤΟΣ, ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ.

Filed under: Υμνογραφία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 11:04 μμ
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΤΩΝ ΥΜΝΩΝ ΤΩΝ ΩΔΩΝ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ (ΚΑΝΟΝΑ) ΤΟΥ ΜΕΓΙΣΤΟΥ ΥΜΝΟΓΡΑΦΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ ΕΧΕΙ ΜΕΓΑΛΗ ΣΟΥΔΑΙΟΤΗΤΑ. ΠΟΛΥ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΕΙΝΑΙ ΟΜΩΣ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΩΝ ΥΜΝΩΝ ΑΥΤΩΝ, ΠΟΥ ΓΡΑΦΤΗΚΑΝ ΤΟΝ ΟΓΔΟΟ ΑΙΩΝΑ μ.Χ, ΔΗΛΑΔΗ ΕΔΩ ΚΑΙ ΠΕΡΙΠΟΥ 1250 ΧΡΟΝΙΑ.
Η ΓΛΩΣΑ ΕΙΝΑΙ ΔΥΣΚΟΛΗ. ΤΑ ΝΟΗΜΑΤΑ ΟΜΩΣ ΠΟΛΥ ΣΠΟΥΔΑΙΑ. ΕΔΩ ΓΙΝΕΤΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΜΙΑ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΝΑ ΜΠΟΥΜΕ ΣΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΩΝ ΣΠΟΥΔΑΙΩΝ ΑΥΤΩΝ ΥΜΝΩΝ (ΤΡΟΠΑΡΙΩΝ), ΝΑ ΔΟΥΜΕ ΤΙΣ ΑΡΧΑΙΕΣ ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΝΑ ΑΠΛΟΠΟΙΗΣΟΥΜΕ ΤΑ ΝΟΗΜΑΤΑ, ΤΙΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΟΓΜΑΤΙΚΕΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ. ΑΝΑΛΥΟΥΜΕ ΔΥΟ ΤΡΟΠΑΡΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ.
– ΤΡΟΠΑΡΙΟ ΠΡΩΤΟ, ΩΔΗ ΕΚΤΗ
Αρχαίο κείμενο.
Ὃς ἦν ἐν ἀρχῇ, πρὸς Θεὸν Θεὸς Λόγος Νυνὶ κρατύνει, μὴ σθένουσαν τὴν πάλαι Ἰδὼν φυλάξαι, τὴν καθ᾿ ἡμᾶς οὐσίαν Καθεὶς ἑαυτόν, δευτέρᾳ κοινωνίᾳ Αὖθις προφαίνων, τῶν παθῶν ἐλευθέραν.
Μετάφραση.
Ο Θεὸς Λόγος, που υπήρχε προ πάντων των αιώνων, ενωμένος με το Θεὸ Πατέρα, τώρα, όταν είδε την ανθρώπινη φύση μας ανίκανη να φυλάξει καθαρή την πρώτη εκείνη φύση (το καθ ομοίωση), κλίνει τους ουρανοὺς και συγκαταβαίνει να ενωθεί σε δευτέρα κοινωνία με μας τους ανθρώπους. Και ισχυροποιεί τη φύση μας, που πριν ασθενούσε και την αναδεικνύει πάλι ελεύθερη απὸ τα πάθη.
– ΤΡΟΠΑΡΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ, ΩΔΗ ΕΒΔΟΜΗ.
Αρχαίο κείμενο
Ἀῤῥωγὲ Χριστέ, τὸν βροτοῖς ἐναντίον Πρόβλημα τὴν σάρκωσιν, ἀῤῥήτως ἔχων ᾜσχυνας ὄλβον, τῆς θεώσεως φέρων Μορφούμενος νῦν· ἧς τινος δι᾿ ἐλπίδα Ἄνωθεν εἰς κευθμῶνας, ἤλθομεν ζόφου.
Ερμηνεία
Χριστέ, ο βοηθός μας, παίρνοντας τη φύση μας με τη γέννησή σου σήμερα, κατήσχυνες τὸν ἀντίπαλο των ανθρώπων διάβολο. Κι ενώ έφερες τον πλούτο της θεότητας μέσα Σου, πρόβαλες τὴ σάρκωση σου με τρόπο ανερμήνευτο. Αυτὴν την θεότητα (κατά χάριν θέωση) ελπίζοντες κάποτε, ότι θα αποκτήσουμε, κατακρημνισθήκαμε από τον παράδεισο στους σκοτεινούς τόπους του Άδη.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ

Σεπτεμβρίου 14, 2017

Με αφορμή την εορτή της 14ης Σεπτεμβρίου από την υμνωδία της Υψώσεως του τιμίου Σταυρού.

Filed under: Υμνογραφία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 6:35 μμ

Η ύψωση σε εννέα ωδές

Με αφορμή την εορτή της 14ης Σεπτεμβρίου
από την υμνωδία της Υψώσεως του τιμίου Σταυρού.

Του Γιάννη Κουτσούκου

Σήμερα θα κάνω πάλι μία προσπάθεια να εμβαθύνω στην ιστορική και δογματική σημασία, ενός ποιήματος που έχει συνθέσει ο μεγάλος Υμνογράφος της Εκκλησίας, ο Κοσμάς, ο επίσκοπος Μαϊουμά, πόλεως της Φοινίκης. Μαζί με τον αυτάδελφόν του όσιο Ιωάννη Δαμασκηνόν έγγραψαν «ασματικούς κανόνες», που σώζονται μέχρι σήμερα.

Ο Άγιος Κοσμάς (8ος αιώνας) ήταν θετός αδελφός του Αγ. Ιωάννου του Δαμασκηνού και συμμόνασαν και οι δύο για πολλά χρόνια στη Μονή του Αγ. Σάββα των Ιεροσολύμων. Ο ασματικός αυτός «κανόνας» της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού αποτελείται από εννέα ωδές (η ενάτη ωδή είναι διπλή). Το μέτρο του είναι τονικό, δηλαδή το βάρος πέφτει όχι στο μέτρο των αρχαίων Ελληνικών ποιημάτων (μακρά – βραχεία συλλαβή), αλλά στον τονισμό. Δηλαδή μεγάλη σημασία δίνεται στη μουσική έκφραση των λέξεων.
Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι καταλήγουσα. Η ποίηση είναι δογματική. Ύστερα από το σάλο των αιρέσεων της εποχής εκείνης οι υμνογράφοι τόνιζαν κατά λογοτεχνικότατο τρόπο τις υψηλές δογματικές αλήθειες της πίστης μας.
Στο δεύτερο τροπάριο της έβδομης ωδής του ασματικού «κανόνα» του Κοσμά περιέχεται μια θαυμαστή ερμηνεία των συμβολισμών του Παραδείσου, ο οποίος στην παλαιά Διαθήκη περιγράφεται σαν κήπος, αλλά και συμβολικά ονομάζεται και «ξύλον της γνώσεως».

Θα παραθέσουμε πρώτα το κείμενο και τη μετάφραση του τροπαρίου αυτού και θα σχολιάσουμε τη βαθύτερη σημασία που δίνεται, τόσο από τον Κοσμά, όσο και από άλλους εκκλησιαστικούς πατέρες για τον συμβολισμό του «ξύλου (δένδρου) της γνώσεως» στον Παράδεισο.
Κείμενο
Έλυσε πρόσταγμα Θεού παρακοή,
και ξύλον ήνεγκε
θάνατον βροτοίς,
το μη ευκαίρως μεταληφθέν
εν ασφαλεία της εριτίμου δε,
εντεύθεν ζωής το ξύλον είργετο,
ο νυκτιλόχου
δυσθανούς ηνέωξεν,
ευγνωμοσύνη κράζοντος
ο υπερύμνητος, των Πατέρων και ημών,
Θεός ευλογητός εί.

Μετάφραση
Με την παρακοή του ο Αδάμ αθέτησε την εντολή του Θεού και ο καρπός του δένδρου που γεύτηκε ακαίρως (σε όχι αρμόδιο χρόνο) προξένησε θάνατο (σ’ αυτόν) και στους απογόνους του. Έκτοτε το δένδρο της πολύτιμης ζωής ήταν απαγορευμένο (για τους θνητούς) φρουρούμενο με μεγάλη ασφάλεια. Αυτό δε (δηλ. την κλεισμένη πόρτα του Παραδείσου και του ξύλου της ζωής) άνοιξε η ευγνώμων εκδήλωση του ληστή, που υπέστη τον ατιμωτικό θάνατο (του Σταυρού) και που αναφωνούσε: Θεέ μας και Θεέ των Πατέρων μας, ο πάνω από κάθε ύμνο, είσαι δοξασμένος.

Ο καρπός του δένδρου της γνώσεως στον Παράδεισο σχολιάζει ο Αγ. Γρηγόριος ο θεολόγος: «… ήτο η θέα του Θεού, την οποίαν ημπορούσαν να πλησιάσουν χωρίς να κινδυνεύσουν μόνον εκείνοι, οι οποίοι είχαν τελειοποιηθεί με την άσκησην….» (Έργα 5, σ. 55-57). Επομένως μιλάμε για έναν «νοητόν παράδεισον» και όχι για έναν «κήπο με δένδρα και καρπούς».
Σ’ αυτό συνηγορεί και ο Αγ. Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο οποίος γράφει: «… Το ξύλον της γνώσεως ήτο νοητόν και αυτό έμελε ο Αδάμ να το απλαύσει ευκαίρως, ήτοι εν καιρώ τω πρέποντι, όταν ήθελε φθάσει εις την τελειότητα. Και ίσως η τελειότητα του Αδάμ ήτο η θέωσις, όπου έμελε να λάβει διά την οποίαν και εδημιουργήθη….» (Εοργοδρόμιον σ. 41).
Το ίδιο υποστηρίζει και ο Άγιος Μάξιμος: «Γι’ αυτό το σκοπό μας έπλασε ο Θεός για να γίνουμε μέτοχοι (κοινωνοί) της θείας φύσεως».

Όλη αυτή η ερμηνεία ανάγεται στη φράση του τροπαρίου: «ευκαίρως μεταληφθέν». Δηλαδή το «ξύλον της γνώσεως» (η κοινωνία της θέας του Θεού) δε συνέφερε τους Πρωτοπλάστους τη στιγμή εκείνη, διότι δεν είχαν ακόμη την τελειότητα εκείνη, την οποία έπρεπε να είχαν. Τους είχε δοθεί, όμως, η δυνατότητα ν’ αποκτήσουν την τελειότητα. Αποτέλεσμα της μη έγκαιρης «γευστικής δοκιμής» των Πρωτοπλάστων ήταν αυτόματα να εκδιωχθούν από το δένδρο της ζωής (από τον Παράδεισο) και από τη χάρη του Θεού και έπεσαν σε μία πιο ατελέστερη μορφή (βαριά και φθαρτή σάρκα).
Το «δένδρο της ζωής» (δηλαδή η θέα του Θεού) ήταν απαγορευμένο και έκτοτε εφρουρείτο με μεγάλη ασφάλεια (από τη «φλογίνη ρομφαία» και «τα χερουβείμ») μέχρι τη Σταύρωση και την Ανάσταση του Χριστού. Κατά την σταύρωση πρώτος ο ληστής με τη μεγάλη μετάνοιά του εισήλθε πάλι στον Παράδεισο. Για το θέμα αυτό ο Άγιος Γρηγόριος ο θεολόγος γράφει: «… Το ότι γίνεται (ο Πρωτόπλαστος) θνητός (σαρκικός) και ότι διακόπτεται η αμαρτία διά να μη γίνει αθάνατον το κακόν και έτσι η αμαρτία αποβαίνει φιλανθρωπία. Διότι εγώ έτσι πιστεύω ότι τιμωρεί ο Θεός» (Γρηγ. θεολόγου Έργα 5, σ. 55- 57).

Επομένως, ο σταυρικός θάνατος του Χριστού και η αυτεξούσια Ανάστασή του, που έγινε με τη θεϊκή του δύναμη (ως δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος) έδωσε τη δυνατότητα πάλι στους ανθρώπους με τη δύναμη της πίστης και της μετάνοιας να μπορούν να εισέλθουν πάλι στον Παράδεισο (στη «θέα του Θεού»), όπως λέει ο Αγ. Γρηγόριος ή στη «θέωση», όπως λέγει ο Αγ. Νικόδημος.

Πρώτος λοιπόν επάνω στο σταυρό του ο «εκ δεξιών ληστής»:
α) με την εξομολόγησή του (εγώ καλά παθαίνω ανάλογα με αυτά που έκανα),
β) με την πίστην του, που αναγνώρισε τη θεότητα ενός συσταυρωμένου του («δε φοβάσαι τον Θεόν») και
γ) με τη μετάνοιά του («μνήσθητί μου, Κύριε εν τη Βασιλείου σου»)
είναι αυτός, ένας μετανοημένος ληστής -λέει ο υμνογράφος- που μπήκε πρώτος στον Παράδεισο.

Εδώ ακριβώς έχει τη βαθύτερη σημασία το τροπάριο αυτό: Στη σχέση σταυρικής θυσίας του Χριστού και δυνατότητας εισόδου πάλι στον Παράδεισο (θέωση) γεγονότα που διαδραματίστηκαν επάνω στο Τίμιο Ξύλο του Σταυρού, την προσκύνησην του οποίου στις 14 Σεπτεμβρίου εορτάζομεν.

Το κείμενο αυτό περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Γιάννη Κουτσούκου «ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ»

 

Μαρτίου 16, 2017

Από την υμνωδία του Τριωδίου. Πνευματικά γυμνάσματα.

Filed under: Υμνογραφία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 4:03 μμ

Σήμερα θα κάνω μια προσπάθεια να δώσω ένα δείγμα γραφής από τις υψηλές έννοιες και τον σπάνιο λυρισμό που περιέχουν τα ποιήματα των υμνογράφων του Τριωδίου και ειδικά των κατανυκτικών εσπερινών.
Δυστυχώς η όλη ατμόσφαιρα της σημερινής κοινωνίας, όπου παρατηρείται διαστροφή των εννοιών, έλλειψη αξιών, σύγχυση μεταξύ αρετής και κακίας και ένας ανελέητος υλισμός, έχει συντελέσει ώστε τα σπουδαία αυτά ποιήματα του Τριωδίου να μοιάζουν σαν κρυμμένα διαμάντια.

Η αρχαία γλώσσα στην οποία είναι γραμμένα, ο τρόπος με τον οποίο πολλές φορές ψέλνονται (τονισμός του μουσικού μέλους και όχι του λόγου) -και κυρίως μια τυπολατρική και επαγγελματική αντιμετώπιση πολλές φορές των ακολουθιών των κατανυκτικών εσπερινών, είναι τα πιο βασικά αίτια που κρατούν τις λυρικές εκφράσεις και τα νοήματα των υμνωδιών αυτών μακριά από τον κόσμο.
Ο κατανυκτικοί εσπερινοί, ως γνωστόν, ψέλνονται στις εκκλησίες -αν και όπου ψέλνονται ακόμη- κάθε Κυριακή βράδυ όλη την διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

Βασικοί υμνογράφοι των ποιημάτων αυτών είναι ο Ιωσήφ ο υμνογράφος (Θ’ αιώνας), και ο Θεόδωρος ο υμνογράφος (Θ’ αιώνας). Τη μουσική επένδυση έχουν κάνει κυρίως ο Πέτρος Λαμπαδάριος ο Πελοποννήσιος, αλλά και άλλοι συνθέτες της βυζαντινής μουσικής.
Σ’ ένα ποίημα του Θεόδωρου του υμνογράφου, που ψέλνεται την Κυριακή της Τυρινής το βράδυ αναφέρονται τα εξής:
«Ας αρχίσουμε τον καιρό της νηστείας με χαρά, με το να υποβάλλουμε τους εαυτούς μας σε πνευματικούς αγώνες.
Aς εξαγνίσουμε την σάρκα μας με το να νηστεύουμε όχι μόνο από τα φαγητά, αλλά και από τα ψυχικά μας πάθη (τις ψυχικές διαστροφές και κακίες) και με το να καλλιεργούμε τις αρετές του Πνεύματος. Στις οποίες αρετές αν επιμείνουμε μέχρι τέλους με πόθο θ’ αφιερωθούμε όλοι να δούμε το πάνσεπτο Πάθος του Χριστού Θεού, και το Άγιο Πάσχα με πνευματική αγαλλίαση».

Με επιγραμματικό τρόπο ο Θεόδωρος μας δίνει μέσα σε λίγες γραμμές το βαθύτερο νόημα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, αλλά και της Χριστιανικής θρησκείας γενικότερα. Δεν αρκεί η νηστεία των φαγητών, αλλά χρειάζεται και η νηστεία των παθών και η καλλιέργεια και άσκηση των αρετών του Πνεύματος.

Και τα τρία αυτά είναι ο «Πνευματικός αγώνας» που οδηγεί στον καθαρισμό των σαρκών μας αλλά και στην εξάγνιση της ψυχής του κάθε ατόμου. Έτσι εξαγνισμένοι μπορούμε να αξιωθούμε να βιώσουμε συνειδητά την σταυρική θυσία του Θεανθρώπου, αλλά και την Ανάστασή του και όλα αυτά, με πνευματική αγαλλίαση που είναι η «θέωση» του κάθε ενός από εμάς. Η προσπάθεια δηλαδή του καθ’ενός που είναι ο πνευματικός του αγώνας (νηστεία φαγητών, παθών και εξάσκηση πνευματικών αρετών) φθάνει στην «θέωση» (αγαλλίαση) μέσα από την Θεανθρώπινη θυσία και την Ανάσταση. Δηλαδή έχουμε αποτέλεσμα της προσωπικής μας προσπάθειας εφ’ όσον επενεργήσει και η Θεία Χάρις.

Ποια είναι όμως τα πάθη της ψυχής μας, τα οποία καλούμεθα να περιορίσουμε και αποκόψουμε; Αυτά είναι: υπερηφάνεια, φιλαργυρία, πορνεία, φθόνος, γαστριμαργία, θυμός, αμέλεια κ.ά. Ποιες είναι οι αρετές του πνεύματος; Αγάπη (και σ’ όσους μας αδίκησαν), διάκριση, ταπείνωση (έλλειψη εγωισμού) κ.λπ. Από τα πιο πάνω προκύπτει, ότι η γνωστή σε όλους λέξη «νηστεία» της Μεγάλης Τεσσαρακοστής δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσον. Όπως μέσον είναι επίσης ο περιορισμός και η εξάλειψη των ψυχικών παθών.

Ο σκοπός είναι να μπορέσουμε να φθάσουμε μέσα από την σωματική και ψυχική αυτή κάθαρση στα δύο επόμενα στάδια του πνευματικού αγώνα που είναι ο φωτισμός και η «θέωση».

Γιάννης Κουτσούκος

Δημοσιεύτηκε στις 29-1-1998
στην εφημερίδα «Σήμερα» της Κορίνθου

Μαρτίου 15, 2017

Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως (19-3-2017)

Filed under: Υμνογραφία,Υμνολογία,θεολογία — Γιάννης Κουτσούκος @ 2:23 μμ

Σήμερα θα κάνω πάλι μία προσπάθεια να εμβαθύνω στην ιστορική και δογματική σημασία, ενός ποιήματος που έχει συνθέσει ο μεγάλος Υμνογράφος της Εκκλησίας, ο Κοσμάς, ο επίσκοπος Μαϊουμά, πόλεως της Φοινίκης. Μαζί με τον αυτάδελφόν του όσιο Ιωάννη Δαμασκηνόν έγγραψαν «ασματικούς κανόνες», που σώζονται μέχρι σήμερα.

Ο Άγιος Κοσμάς (8ος αιώνας) ήταν θετός αδελφός του Αγ. Ιωάννου του Δαμασκηνού και συμμόνασαν και οι δύο για πολλά χρόνια στη Μονή του Αγ. Σάββα των Ιεροσολύμων. Ο ασματικός αυτός «κανόνας» της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού αποτελείται από εννέα ωδές (η ενάτη ωδή είναι διπλή). Το μέτρο του είναι τονικό, δηλαδή το βάρος πέφτει όχι στο μέτρο των αρχαίων Ελληνικών ποιημάτων (μακρά – βραχεία συλλαβή), αλλά στον τονισμό. Δηλαδή μεγάλη σημασία δίνεται στη μουσική έκφραση των λέξεων.
Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι καταλήγουσα. Η ποίηση είναι δογματική. Ύστερα από το σάλο των αιρέσεων της εποχής εκείνης οι υμνογράφοι τόνιζαν κατά λογοτεχνικότατο τρόπο τις υψηλές δογματικές αλήθειες της πίστης μας.
Στο δεύτερο τροπάριο της έβδομης ωδής του ασματικού «κανόνα» του Κοσμά περιέχεται μια θαυμαστή ερμηνεία των συμβολισμών του Παραδείσου, ο οποίος στην παλαιά Διαθήκη περιγράφεται σαν κήπος, αλλά και συμβολικά ονομάζεται και «ξύλον της γνώσεως».

Θα παραθέσουμε πρώτα το κείμενο και τη μετάφραση του τροπαρίου αυτού και θα σχολιάσουμε τη βαθύτερη σημασία που δίνεται, τόσο από τον Κοσμά, όσο και από άλλους εκκλησιαστικούς πατέρες για τον συμβολισμό του «ξύλου (δένδρου) της γνώσεως» στον Παράδεισο.
Κείμενο
Έλυσε πρόσταγμα Θεού παρακοή,
και ξύλον ήνεγκε
θάνατον βροτοίς,
το μη ευκαίρως μεταληφθέν
εν ασφαλεία της εριτίμου δε,
εντεύθεν ζωής το ξύλον είργετο,
ο νυκτιλόχου
δυσθανούς ηνέωξεν,
ευγνωμοσύνη κράζοντος
ο υπερύμνητος, των Πατέρων και ημών,
Θεός ευλογητός εί.

Μετάφραση
Με την παρακοή του ο Αδάμ αθέτησε την εντολή του Θεού και ο καρπός του δένδρου που γεύτηκε ακαίρως (σε όχι αρμόδιο χρόνο) προξένησε θάνατο (σ’ αυτόν) και στους απογόνους του. Έκτοτε το δένδρο της πολύτιμης ζωής ήταν απαγορευμένο (για τους θνητούς) φρουρούμενο με μεγάλη ασφάλεια. Αυτό δε (δηλ. την κλεισμένη πόρτα του Παραδείσου και του ξύλου της ζωής) άνοιξε η ευγνώμων εκδήλωση του ληστή, που υπέστη τον ατιμωτικό θάνατο (του Σταυρού) και που αναφωνούσε: Θεέ μας και Θεέ των Πατέρων μας, ο πάνω από κάθε ύμνο, είσαι δοξασμένος.

Ο καρπός του δένδρου της γνώσεως στον Παράδεισο σχολιάζει ο Αγ. Γρηγόριος ο θεολόγος: «… ήτο η θέα του Θεού, την οποίαν ημπορούσαν να πλησιάσουν χωρίς να κινδυνεύσουν μόνον εκείνοι, οι οποίοι είχαν τελειοποιηθεί με την άσκησην….» (Έργα 5, σ. 55-57). Επομένως μιλάμε για έναν «νοητόν παράδεισον» και όχι για έναν «κήπο με δένδρα και καρπούς».
Σ’ αυτό συνηγορεί και ο Αγ. Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο οποίος γράφει: «… Το ξύλον της γνώσεως ήτο νοητόν και αυτό έμελε ο Αδάμ να το απλαύσει ευκαίρως, ήτοι εν καιρώ τω πρέποντι, όταν ήθελε φθάσει εις την τελειότητα. Και ίσως η τελειότητα του Αδάμ ήτο η θέωσις, όπου έμελε να λάβει διά την οποίαν και εδημιουργήθη….» (Εοργοδρόμιον σ. 41).
Το ίδιο υποστηρίζει και ο Άγιος Μάξιμος: «Γι’ αυτό το σκοπό μας έπλασε ο Θεός για να γίνουμε μέτοχοι (κοινωνοί) της θείας φύσεως».

Όλη αυτή η ερμηνεία ανάγεται στη φράση του τροπαρίου: «ευκαίρως μεταληφθέν». Δηλαδή το «ξύλον της γνώσεως» (η κοινωνία της θέας του Θεού) δε συνέφερε τους Πρωτοπλάστους τη στιγμή εκείνη, διότι δεν είχαν ακόμη την τελειότητα εκείνη, την οποία έπρεπε να είχαν. Τους είχε δοθεί, όμως, η δυνατότητα ν’ αποκτήσουν την τελειότητα. Αποτέλεσμα της μη έγκαιρης «γευστικής δοκιμής» των Πρωτοπλάστων ήταν αυτόματα να εκδιωχθούν από το δένδρο της ζωής (από τον Παράδεισο) και από τη χάρη του Θεού και έπεσαν σε μία πιο ατελέστερη μορφή (βαριά και φθαρτή σάρκα).
Το «δένδρο της ζωής» (δηλαδή η θέα του Θεού) ήταν απαγορευμένο και έκτοτε εφρουρείτο με μεγάλη ασφάλεια (από τη «φλογίνη ρομφαία» και «τα χερουβείμ») μέχρι τη Σταύρωση και την Ανάσταση του Χριστού. Κατά την σταύρωση πρώτος ο ληστής με τη μεγάλη μετάνοιά του εισήλθε πάλι στον Παράδεισο. Για το θέμα αυτό ο Άγιος Γρηγόριος ο θεολόγος γράφει: «… Το ότι γίνεται (ο Πρωτόπλαστος) θνητός (σαρκικός) και ότι διακόπτεται η αμαρτία διά να μη γίνει αθάνατον το κακόν και έτσι η αμαρτία αποβαίνει φιλανθρωπία. Διότι εγώ έτσι πιστεύω ότι τιμωρεί ο Θεός» (Γρηγ. θεολόγου Έργα 5, σ. 55- 57).

Επομένως, ο σταυρικός θάνατος του Χριστού και η αυτεξούσια Ανάστασή του, που έγινε με τη θεϊκή του δύναμη (ως δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος) έδωσε τη δυνατότητα πάλι στους ανθρώπους με τη δύναμη της πίστης και της μετάνοιας να μπορούν να εισέλθουν πάλι στον Παράδεισο (στη «θέα του Θεού»), όπως λέει ο Αγ. Γρηγόριος ή στη «θέωση», όπως λέγει ο Αγ. Νικόδημος.

Πρώτος λοιπόν μπήκε στον Παράδεισο ο «εκ δεξιών ληστής». Με πιο τρόπο;
α) με την εξομολόγησή του (εγώ καλά παθαίνω ανάλογα με αυτά που έκανα),
β) με την πίστην του, που αναγνώρισε τη θεότητα ενός συσταυρωμένου του («δε φοβάσαι τον Θεόν») και
γ) με τη μετάνοιά του («μνήσθητί μου, Κύριε εν τη Βασιλείου σου») .
Είναι αυτός, ένας μετανοημένος ληστής -λέει ο υμνογράφος- που μπήκε πρώτος στον Παράδεισο.

Εδώ ακριβώς έχει τη βαθύτερη σημασία το τροπάριο αυτό: Στη σχέση σταυρικής θυσίας του Χριστού και δυνατότητας εισόδου πάλι στον Παράδεισο (θέωση), γεγονότα που διαδραματίστηκαν επάνω στο Τίμιο Ξύλο του Σταυρού, την προσκύνησην του οποίου στις 14 Σεπτεμβρίου εορτάζομεν, αλλά και για το 2017 την τρίτη Κυριακή της Μεγάλης Σαρακοστής μας υπενθυμίζει η Εκκλησία.

Γιάννης Κουτσούκος

Επόμενη σελίδα: »

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: