Γιάννης Κουτσούκος

Μαΐου 5, 2016

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΤΗ ΖΩΟΔΟΧΟ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ

Filed under: Μεταβυζαντινή τέχνη — Γιάννης Κουτσούκος @ 6:25 μμ

Γιάννη Κουτσούκου:

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ  ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ

ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΤΗ ΖΩΟΔΟΧΟ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ

ΚΟΡΙΝΘΟΣ ΜΑΙΟΣ 2016

 

 Οι τοιχογραφίες στον νότιο τοίχο γενικά.

Στο νότιο τοίχο του ναού της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας απεικονίζονται οι λεγόμενες τοιχογραφίες των αίνων ή του πάσα πνοή, όπως έχει επικρατήσει να ονομάζονται. (εικ. 1). Οι τοιχογραφίες αυτές όμως στο μεγαλύτερο μέρος των περιλαμβάνουν σκηνές, που περιγράφονται στην Αποκάλυψη του Ιωάννη. Αν λοιπόν αναζητήσουμε την πηγή του περιεχόμενου των τοιχογραφιών αυτών θα καταλήξουμε στο κείμενο της Αποκάλυψης.

Εικ.1. Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΤΟΝ ΝΟΤΙΟ ΤΟΙΧΟ.

Στο επάνω μέρος της τοιχογραφίας του νότιου τοίχου έχει εισαχθεί επί πλέον των περιγραφομένων στην Αποκάλυψη και ο ζωδιακός κύκλος και έχουν χαραχθεί και μερικές φράσεις από το κείμενο του γνωστού 148ου ψαλμού, ο οποίος ονομάζεται και ψαλμός των αίνων ή του πάσα πνοή. Στο κάτω αριστερό μέρος υπάρχει παράσταση με το φρέαρ της Αβύσσου της Αποκάλυψης και διαφόρους δράκοντες.

ΕΙΚ 2. Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΕ ΜΕΓΕΝΘΥΣΗ ΑΠΟ ΒΟΡΕΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΑ

Επίσης στο κάτω δεξιό μέρος της τοιχογραφίας αυτής συνυπάρχει- στην ίδια απεικόνιση με παραστάσεις από την Αποκάλυψη- και μία εικαστική απόδοση της τερατογονίας με την απεικόνιση των τεράτων Σκιάποδα, Στερνόφθαλμου και Κένταυρου. Χαρακτηριστικό της τοιχογραφίας αυτής σε όλο το κάτω τμήμα του νότιου τοίχου είναι, ότι εδώ δεν υπάρχουν χαραγμένοι στίχοι από τον 148ο ψαλμό του πάσα πνοή ή των αίνων όπως θα έπρεπε να υπάρχει σε μία αμιγή παράσταση του πάσα πνοή .

Η τοιχογραφία με τον ένθρονο Χριστό.

 Στο επάνω μέρος της τοιχογραφίας του νότιου τοίχου (εικόνα 2) και μέσα σε ημικύκλιο παριστάνεται ο ένδοξος ουράνιος θρόνος, επάνω στον οποίον κάθεται ο ένθρονος Χριστός, έτσι όπως τον είδε σε έκσταση και τον περιγράφει ο Ιωάννης ο Θεολόγος στο τέταρτο κεφάλαιο της Αποκάλυψης, δηλαδή περικυκλωμένος μέσα στα χρώματα της ίριδας και λουσμένος από το άκτιστο φως. Ο Ιωάννης περιγράφει, ότι είχε το χρώμα των πολύτιμων τότε γνωστών λίθων, δηλαδή το κόκκινο του σαρδίτη, το πράσινο του σμαραγδιού και το λαμπερό του μπριλαντιού (ιασπις).

ΕΙΚ. 3. Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΑΠΟ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΑ

Το σχετικό χωρίο της Αποκάλυψης είναι στό κεφάλαιο Δ, στίχοι 2 και 3. Και ιδού θρόνος έκειτο εν τω ουρανώ και επί τον θρόνον καθήμενος, όμοιος οράσει λίθω ιασπίδι και σαρδίω. Και ίρις κυκλόθεν του θρόνου, ομοίως όρασις σμαραγδίνων. Η μεταφραση έχει ως εξής. Και ιδού ένας θρόνος βρισκόταν στον ουρανό και επάνω στον θρόνο ένας Καθήμενος, όμοιος στη εμφάνιση με τους (πολύτιμους και λαμπερούς ) λίθους ίασπι και σάρδιο. Και ουράνιο τόξο περιεκύκλωνε τον θρόνο, ομοίως σμαραγδίνη ( λαμπερή) εμφάνιση. Στην τοιχογραφία ο εικονογράφος απεικονίζει συμβολικά την άκτιστη, αόρατη και αμέθεκτη θεϊκή ουσία και την άκτιστη και κατά χάριν μόνο μεθεκτή αόρατη θεϊκή ενέργεια του Χριστού -ως τέλειου Θεού- με τα γνωστά δύο ολόσωμα φωτοστέφανα και μάλιστα σε σχήμα δύο αλληλεπικαλυπτόμενων γεωμετρικών ρόμβων, οι οποίοι περιβάλλουν όλο το περίγραμμα του σώματος του Χριστού με το άκτιστο αυτό φως. Ο ένθρονος Χριστός με το δεξί του χέρι ανυψωμένο ευλογεί. Το αριστερό του χέρι είναι στραμμένο προς τα κάτω με προτεταμένη και ανοικτή την παλάμη του με τα τέσσερα δάχτυλα ενωμένα και τον αντίχειρα χωριστά -σημείο της θεϊκής του δυνάμεως- το οποίο δείχνει προς τα διαδραματιζόμενα γεγονότα που περιγράφονται στην Αποκάλυψη και απεικονίζονται στην τοιχογραφία (εικ. 3)

Στο μέσον του θρόνου και γύρω από αυτόν παριστάνονται στην τοιχογραφία οι τέσσερεις ευαγγελιστές κρατώντας ανά ένα ευαγγέλιο. Η μορφή τους όμως παριστάνεται συμβολικά με τέσσερα ζωντανά πλάσματα (ζώα) -όπως ακριβώς περιγράφονται στην Αποκάλυψη1. Το πρώτο, που μοιάζει με λιοντάρι και εκπροσωπεί το βασιλικό μεγαλείο, συμβολίζει τον ευαγγελιστή Μάρκο (κάτω αριστερά, εικ.4 ).

ΕΙΚ. 4 . ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΤΟΥ ΕΝΘΡΟΝΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗ ΜΑΡΚΟ ΚΑΤΩ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΛΕΟΝΤΟΣ.

Το δεύτερο, που μοιάζει με μόσχο και εκπροσωπεί τη θεία δύναμη στην φύση, συμβολίζει τον ευαγγελιστή Λουκά (κάτω δεξιά ). Το τρίτο, που έχει πρόσωπο ανθρώπου και εκπροσωπεί την ανθρώπινη λογική, συμβολίζει τον ευαγγελιστή Ματθαίο (επάνω δεξιά, αρκετά φθαρμένο). Τέλος, το τέταρτο, που μοιάζει με αετό που πετάει και εκπροσωπεί το ευπετές και την οξύτητα της θείας οράσεως, συμβολίζει τον Ιωάννη (επάνω αριστερά). Όλα τα συμβολικά αυτά ζώα φέρουν φωτοστέφανο μόνο γύρω από το κεφάλι τους -και όχι σε όλο τους το σώμα όπως συμβαίνει με τον Χριστό. Επιπλέον, παριστάνονται με αγγελικές φτερούγες, απόδειξη του γεγονότος ότι δεν εκφράζουν μόνο την δύναμη των τεσσάρων ευαγγελιστών, αλλα είναι και θεωμένες ή αγγελικές υπάρξεις.2

Για πρώτη φορά συναντάμε συμβολικά τα τέσσερα αυτά ζωντανα πλάσματα ( ζώα) στο χωρίο του Προφήτου Ιεζεκιήλ στην Παλαιά Διαθήκη ( Κεφαλ. Α, στίχος 10) τον έκτο αιώνα π.Χ.

Και ομοίωσις των προσώπων αυτών. Πρόσωπον ανθρώπου και πρόσωπον λέοντος εκ δεξιών τοις τέσσαρσι και πρόσωπον μόσχου εξ αριστερών τοις τέσσαρσι και πρόσωπον αετού τοις τέσσαρσι. Και η μετάφραση είναι η εξής. Ως προς δε την μορφήν των προσώπων των και τα τέσσερα είχαν πρόσωπον ανθρώπου και πρόσωπον λέοντος εκ δεξιών, πρόσωπον μόσχου από τα αριστερά και πρόσωπον αετού όπισθεν.

Για το ίδιο θέμα η αποκάλυψη του Ιωάννου γράφει τα εξής. (Κεφαλαιο Δ, στίχος 6 και 7).

Και εν μέσω του θρόνου και κύκλω του θρόνου τέσσαρα ζώα……..Και το ζώον το πρώτον όμοιον λέοντι, και το δεύτερον ζώον όμοιον μόσχω, και το τρίτον ζώον έχον το πρόσωπον ως ανθρώπου, και το τέταρτον ζώον όμοιον αετώ πετομένω

 Και η μετάφραση. Επίσης μπροστά από τον θρόνο και γύρω από τον θρόνο ( ημικυκλικώς) είναι τέσσερα ζωόμορφα όντα…..Τό δε πρώτον ζωόμορφο όν είναι όμοιον με λέοντα και το δεύτερο ζωόμορφο όν όμοιο με μόσχο, και το τρίτο ζωόμορφο όν έχει το πρόσωπον σαν του ανθρώπου, και το τέταρτον ζωόμορφο όν είναι όμοιο με αετό, που πετά.

Η παράσταση των επτά αγγέλων της Αποκάλυψης.

Κάτω από την εικόνα του θρόνου υπάρχει μέσα σε έναν ομόκεντρο ημικυκλικό δακτύλιο ένα άλλο σύμπλεγμα παράστασης.

ΕΙΚ.5.  ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΔΥΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΠΤΑ ΑΓΓΕΛΟΥΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΝΘΡΟΝΟ ΧΡΙΣΤΟ ΚΑΙ Ο ΖΩΔΙΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΜΕ ΤΟΝ ΛΕΟΝΤΑ, ΤΗΝ ΠΑΡΘΕΝΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΙΔΥΜΟΥΣ.

Στο χώρο αυτόν απεικονίζονται οι επτά  άγγελοι με φωτοστέφανο και φτερούγες, οι οποίοι αναφέρονται στο όγδοο κεφάλαιο της Αποκάλυψης στη δεύτερη παράγραφο (Εικ.3, 5). Μερικοί από αυτούς φέρνουν ριπίδιο στο δεξί τους χέρι και απεικονίζονται σε προτομή με ανθρώπινη μορφή και μετωπική στάση. Οι τέσσερεις είναι αριστερά του θρόνου και οι τρεις στα δεξιά του.

 

Εικ. 6. Τοιχογραφίες του Πάσα Πνοή στον νότιο τοίχο της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας.

Το αντίστοιχο κείμενο της Αποκάλυψης έχει ως εξής. Και είδον τους επτά αγγέλους οι ενώπιον του Θεού εστήκασι.. ….. δηλαδή. Και είδα τους επτά αγγέλους, οι οποίοι παρίστανται ενώπιον του Θεού..

Οι επτά άγγελοι αντιπροσωπευουν στο κείμενο της Αποκάλυψης το λεγόμενο άνοιγμα της εβδόμης σφραγίδας, όπου προμηνύονται διάφορα δεινά. (Αποκαλ. Κεφάλαια 7, 8, 9)

Η παράσταση των επτά πρεσβυτέρων.

Κάτω από τον θρόνο στη τοιχογραφία παρεμβάλλονται δύο κύκλοι. Πρόκειται για τα στεφάνια των 24 πρεσβυτέρων, τα οποία έχουν εναποθέσει -σύμφωνα με την Αποκάλυψη3 – οι ίδιοι οι πρεσβύτεροι στον θρόνο του Θεού. (Για λόγους οικονομίας του χώρου δεν μπορούν να απεικονισθούν εδώ οι πρεσβύτεροι από τον εικονογράφο). Συμβολικά επίσης κάθε στεφάνι αντιπροσωπεύει τη μία από τις δύο δωδεκάδες των πρεσβυτέρων της Αποκάλυψης. (εικ.3και 6). Το αντίστοιχο κείμενο της Αποκάλυψης έχει ως εξής (Αποκ.κεφ. Δ , στίχος 10)

Πεσούνται οι είκοσι τέσσαρες πρεσβύτεροι ενώπιον του Καθημένου επί του θρόνου, και προσκυνήσουσι τω ζώντι εις τους αιώνας των αιώνων, και βαλούσι τους στεφάνους αυτών ενώπιον του θρόνου… δηλαδή σε μετάφραση. Οι εικοσιτέσσερες πρεσβύτεροι πέφτουν μπροστά στον Καθήμενο πάνω στον θρόνο, και προσκυνούν αυτόν που ζει παντοτεινά, και αποθέτουν τα στεφάνια τους μπροστά στον θρόνο..

Η παράσταση με τα Σεραφείμ και τα Χερουβείμ.

Στο επάνω αριστερό άκρο του κυκλικού δακτυλίου που περιβάλλει τον θρόνον και δεξιά του θρόνου υπάρχει παράσταση με τα πολυόματα Χερουβείμ και τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ (Εικ.6). Σύμφωνα με όσα αναφέρονται στον Προφήτη Ησαΐα,4 τα Σεραφείμ πετούν κυκλικά γύρω από τον θρόνο και περιβάλλον αυτόν. Το σχετικό κείμενο έχει ως εξής. ( Ησαίας κεφ. στ, στιχ . 1 και 2)

 ..Και… είδον τον Κύριον καθήμενον επί θρόνου υψηλού και επηρμένου….και Σεραφείμ ειστήκεισαν κύκλω αυτού.. Και η μετάφραση έχει ως εξής. Και είδα τον Κύριον να κάθεται επάνω σε ένα θρόνον υψηλόν και μετέωρον….και γύρω από τον ένδοξον θρόνον ίσταντο τα Σεραφείμ…

Η τοιχογραφία κάτω από τον ένθρονο Χριστό

Εδώ διακρίνονται οι πιο κάτω παραστάσεις.

1). Οι τέσσερεις ίπποι της Αποκάλυψης στο δεξιό μέρος της  τοιχογραφίας (Αποκ. στ, 2,4,5 και 8). (Βλέπε εικόνα 10). Εδώ συνυπάρχουν και διάφορα τέρατα εκτός του κειμένου της Αποκάλυψης, όπως Σκιάποδας, Στερνόφθαλμος και Κένταυρος.

 2).Το φρέαρ της Αβύσσου (εικ.7, 8) με σαφή οριοθετημένα όρια μέσα στην τοιχογραφία, κάτω αριστερά. (Αποκ. θ, 1 και 2)

. .

EIK.7. TO ΑΝΟΙΓΜΑ ΤΟΥ ΦΡΕΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΒΥΣΟΥ ΜΕ ΤΟ ΘΗΡΙΟ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΡΑΚΟΝΤΕΣ

3). Ο δράκοντας ή το θηρίον το αναβαίνον εκ της αβύσσου.   (Αποκ.ια, 7). Διακρίνεται με μία μεγάλη φτερούγα, βγάζοντας καπνό από το στόμα του κοντά στο φρέαρ της Αβύσσου και αριστερά του μεταγενέστερου τοίχου. (Αποκ. κεφ. θ, παρ.2). Βλέπε εικόνα 7.

ΕΙΚ 8. ΤΟ ΦΡΕΑΡ ΤΗΣ ΑΒΥΣΟΥ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ΣΕ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΜΕ ΜΙΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΦΙΓΓΟΥΡΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΑΥΤΟ.

4) Οι λοιποί δράκοντες του φρέατος της Αβύσσου κάτω αριστερά της τοιχογραφίας.(εικ.6,7, 9).

 

Στο δεξιό μέρος της παράστασης ο τοιχογράφος έχει αποτυπώσει και τις επιπτώσεις στα έμψυχα και στα άψυχα από τα δεινά του ανοίγματος του φρέατος της Αβύσσου.

ΕΙΚ 9. ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΜΕ ΤΟΥΣ  ΔΡΑΚΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΦΡΕΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΒΥΣΟΥ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ

ΕΙΚ.10. ΤΟ ΚΑΤΩ ΔΕΞΙΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑΣ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΠΕΡΙΕΧΕΙ ΤΗΝ ΤΕΡΑΤΟΓΟΝΙΑ,( ΣκΙΑΠΟΔΑ, ΣΤΕΡΝΟΦΘΑΛΜΟ, ΚΕΝΤΑΥΡΟ ΚΑΙ ΚΥΝΑΝΘΡΩΠΟ) ΜΑΖΙ ΜΕ  ΤΟΥΣ ΙΠΠΟΥΣ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ( ΠΥΡΡΟΣ, ΜΕΛΑΣ, ΛΕΥΚΟΣ ΚΑΙ ΧΛΩΡΟΣ) ΚΑΙ τΦΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΖΩΙΚΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ.

Παρόμοιες παραστάσεις της Αποκάλυψης αποτελούν τμήμα της εικονογράφησης και στα αθωνικά μνημεία και τα πρότυπα τους. Σε τοιχογραφία π.χ. της Μονής Δοχειαρίου του Αγίου Όρους, όπου απεικονίζονται επίσης οι επιπτώσεις από το άνοιγμα του φρέατος της Αβύσσου της Αποκάλυψης, υπάρχουν παρόμοιες στάσεις ανθρώπων όπως εδώ στη Ζωοδόχο Πηγή στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας, δηλαδή άλλοι άνθρωποι να είναι πεσμένοι ανάσκελα στο έδαφος, άλλοι καθιστοί οι οποίοι κλαίνε, άλλοι μπρούμυτα και άλλοι εκστατικοί. Οι περισσότεροι όμως ευρίσκονται σε στάση τρόμου, οδύνης και δέους από τα τεκταινόμενα στην Αποκάλυψη.5 (βλέπε και εικόνα  10).  

ΕΙΚ 11. ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΟΥ ΚΑΤΕΣΤΡΕΨΕ Ο ΤΟΙΧΟΣ ΑΠΟ ΤΣΙΜΕΝΤΟΛΙΘΟΥΣ ΠΟΥ ΚΤΙΣΤΗΚΕ ΜΕΤΑΓΕΝΕΣΤΕΡΑ (ΕΠΙ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΜΑΣ).

Στη τοιχογραφία αυτή (νότιος τοίχος, κάτω μέρος, Ζωοδόχος Πηγή) συνυπάρχει αλληλοεπικάλυψη των γεγονότων της Αποκάλυψης, τα οποία ενώ στο κείμενο περιγράφονται χωριστά, εδώ απεικονίζονται συνοπτικά σε μία παράσταση (τέσσερεις ίπποι, φρέαρ της Αβύσσου, θηρίο, κλπ). Αυτό συμβαίνει καταρχάς από έλλειψη χώρου, αλλά τίθεται και το ερώτημα κατά πόσον στον τοιχογράφο ήταν γνώριμο και κατανοητό το κείμενο της Αποκάλυψης ή ενεργούσε σύμφωνα με προϋπάρχοντα πρότυπα. Από την τοιχογραφία φαίνεται καθαρά ότι εκτός από τα γεγονότα της Αποκάλυψης -έστω και συνοπτικά και αλληλεπικαλυπτόμενα- έχουν πρωτεύοντα ρόλο στη παράσταση και ο σκιάποδας, ο στερνόφθαλμος και ο ο κένταυρος, τέρατα τα οποία δεν υπάρχουν στο κείμενο της Αποκάλυψης. Το νόημα της εικονογράφησης της Αποκάλυψης απαιτούσε εξοικειωμένους θεατές, οι οποίοι θα μπορούσαν να αφομοιώσουν τις πολλές αλληγορικές σκηνές του κειμένου τη

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ ΚΤΗΤΟΡΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΓΙΟΓΡΑΦΟ.

Μέχρι τώρα δεν κατέστη δυνατόν να βρεθεί επιγραφή, η οποία να αναφέρει τον χρόνο που έγιναν οι τοιχογραφίες, αλλά ούτε βρέθηκε επιγραφή με το όνομα του αγιογράφου. Επίσης, δεν έχει διαπιστωθεί αν υπάρχει ένα ή περισσότερα  προγενέστερα στρώματα με αρχαιότερες τοιχογραφίες κάτω από τις υπάρχουσες ορατές ή κάποια κτητορική επιγραφή του ναού.

Η παρούσα έρευνα στηρίχθηκε σε συγκριτικά στοιχεία των χρονολογημένων με επιγραφή και μελετημένων άλλων γειτονικών ναών της ευρύτερης περιοχής του τέως δήμου Κλεωνών. Οι ναοί αυτοί είναι ο ναός του Αγίου Δημητρίου Ρειτού Αθικίων, της Αγίας Μαρίνας στην νέα Μονή Φανερωμένης Χιλιομοδίου και οι ναοί του Αγίου Νικολάου και Παντελεήμονος στις Κλένιες  Κορινθίας. Από την σύγκριση της τεχνοτροπίας, της θεματογραφίας, του ύφους και της χρωματικής κλίμακας  των τοιχογραφιών η παρούσα έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι με πολύ μεγάλη πιθανότητα ο Δημήτριος Κακαβάς μεταξύ των ετών 1607 και 1611 αγιογράφησε τις παραστάσεις στο παλαιό ναό της Ζωοδόχου Πηγής

1Αποκάλυψη, κεφ. Δ’, παρ. 6-8, Καινή Διαθήκη, (επιμέλεια Π. Τρεμπέλα), Ο Σωτήρ, Αθήνα 1986, σελ. 987. Για την ομοίωση των προσώπων των τεσσάρων αυτών πλασμάτων με λιοντάρι, μόσχο, άνθρωπο και αετό μιλάει και ο προφήτης Ιεζεκιήλ στην Παλαιά Διαθήκη στο όραμα του χερουβικού θρόνου, που είδε στο ποταμό Χοβάρ κατά την Βαβυλώνια αιχμαλωσία του από το 597 π .Χ έως το 570 π .Χ, (Ιεζεκιήλ, κεφ.α, στιχ. 10)

2Τρεμπέλα Π, Καινή Διαθήκη. Ο Σωτήρ, Αθήνα 1986, Αποκάλυψη. Εισαγωγή στο κεφ. δ

3Αποκάλυψη, κεφ. Δ’, παρ. 10, Καινή Διαθήκη, (επιμέλεια Π. Τρεμπέλα), Ο Σωτήρ, Αθήνα 1986, σελ. 987.

4Κολιτσαράς (επιμ.), Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους Εβδομήκοντα, Αδερφότης Θεολόγων η «Ζωή», Αθήνα 1981, Ησαϊας,,τόμος Ε, κεφ. ΣΤ΄, παρ. 1-3, σελ. 28.

5Α.Κατσιώτη, , σελ. 80,εικόνα 37.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ             5-5-2016   Παραμονή εορτής της ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ.

Ιουνίου 18, 2015

Οσία Υπομονή. Βίντεο με ιστορικά στοιχεία, για την επί 34 χρόνια αυτοκράτειρα του Βυζαντίου από τηλεοπτική εκπομπή του Γιάννη Κουτσούκου του έτους 2003.

Filed under: Θεολογία,Ιστορία,Μεταβυζαντινή τέχνη — Γιάννης Κουτσούκος @ 5:07 πμ

Η Ελένη, Ειρήνη Παλαιολογίνα Δραγάση, επί 34 χρόνια Αυτοκράτειρα του Βυζαντίου, φέρουσα και τον επίσημο τίτλο Ελένη η εν Χριστώ τω θεώ  Αυγούστα και  Αυτοκρατόρισσα των Ρωμαίων Παλαιολογίνα, η μετέπειτα μοναχή Υπομονή και Οσία της ορθοδοξίας ήταν  σύζυγος του αυτοκράτορα Μανουήλ του Β, του Παλαιολόγου, και μητέρα του τελευταίου και θρυλικού  αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του Παλαιολόγου,που έπεσε στα τείχη της Πόλης κατά την άλωση του 1453.

Επίσης ήταν  μητέρα και του προτελευταίου Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ιωάννου του ογδόου, του Παλαιολόγου, ο οποίος πιεζόμενος από τις δύσκολες περιστάσεις παραμονές του 1453, αναγκάστηκε να υπογράψει στην ψευτοσύνοδο της Φλωρεντίας και της Φεράρα την υποταγή της Ορθοδοξίας στον Πάπα.

Κόρη του ορθόδοξου Σέρβου ηγεμόνα της περιοχής μεταξύ του Στρυμόνα  και Αξιού Κωνσταντίνου Δραγάση, έζησε ως αυτοκράτειρα του Βυζαντίου τις πιο δραματικές στιγμές τα τελευταία χρόνια της Αυτοκρατορίας προ της αλώσεως του 1453. Επέδειξε υπομονή, σύνεση, δικαιοσύνη, φιλευσπλαχνία και ορθοδοξότατο φρόνημα. Κοιμήθηκε τρία χρόνια προ της Αλώσεως.

Είχε υπό την υψηλή και άμεση προστασία της το ιερό σκήνωμα του Οσίου Παταπίου, που τότε ευρίσκετο  στην Κωνσταντίνούπολη. Επίσης είχε συγγένεια  και με τους τότε επίσης αξιωματούχους του Βυζαντίου και συνεργάτες των Παλαιολόγων, τους Νοταράδες, που μετακόμισαν μετά την άλωση στα Τρίκαλα Κορινθίας

Οσία Υπομονή

Όταν το ιερό  σκήνωμα  του Οσίου Παταπίου λίγα χρόνια  μετά την άλωση του 1453 μεταφέρθηκε από τον ανιψιό της Αγγελή Νοταρά στο σπήλαιο των Γερανείων Κορινθίας-πιθανότατα με την συνοδεία Ρώσων μοναχών-εικονογραφήθηκε και η ίδια σε μία από τις τοιχογραφίες του σπηλαίου με την επιγραφή  Οσία  Υπομονή. Αυτό σημαίνει ότι είχε τιμηθεί  ως Οσία από την   εποχή εικονογραφήσεως των τοιχογραφιών (πιθανότατα μέσα του δεκάτου πέμπτου αιώνα). Η απεικόνιση της αυτή σώζεται μέχρι σήμερα. (Βλέπε την τοιχογραφία της στη παρούσα ανάρτηση, όπου φέρει ρωσικό σταυρό και η λέξη Υπομονή είναι ανορθόγραφη)

Για πολλά χρόνια ήταν άγνωστη η ταύτιση της τοιχογραφίας της Οσίας Υπομονής στο σπήλαιο του Οσίου Παταπίου στα Γεράνεια. Η έρευνα   όμως των τελευταίων δεκαετιών κατέληξε σε ιστορικά στοιχεία, τα οποία έχουν γίνει σήμερα αποδεκτά. Υπάρχουν όμως  αρκετά θέματα που χρήζουν περαιτέρω έρευνας.

Στο παρόν Βίντεο, που είναι μία τηλεοπτική εκπομπή του Γιάννη Κουτσούκου του έτους 2003 στη τηλεόραση ΤΟΠ CHANNEL της Κορίνθου γίνεται μία προσπάθεια να προβληθούν τα γνωστά μέχρι σήμερα τεκμηριωμένα  ιστορικά στοιχεία για την εποχή που έζησε η Οσία Υπομονή και κατά συνέπεια αποτελούν και ιστορικά τεκμήρια  και για τη βιογραφία της.

Αύγουστος 5, 2014

H Mεταμόρφωση του Χριστου μέσα από μία μεταβυζαντινή τοιχογραφία και την ορθόδοξη υμνολογία

Filed under: Θεολογία,Μεταβυζαντινή τέχνη — Γιάννης Κουτσούκος @ 2:12 μμ

Η Μεταμόρφωση στη Ζωοδόχο Πηγή του Αγίου Βασιλείου Κορινθίας.

Τοιχογραφία της Μεταμόρφωσης του Χριστού. Έργο του Δημητρίου Κακαβά (~1610 μ.Χ) στο ναό της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας.

Σχολιασμός στην τοιχογραφία.
Η μεταμόρφωση του Χριστού. Τοιχογραφία στη Ζωοδόχο Πηγή Αγίου Βασιλείου Κορινθίας που περιέχει τον Χριστό στο κέντρο, τον Μωυσή (δεξιά) και τον προφήτη Ηλία (αριστερά). Κάτω στον πίνακα μόλις διακρίνονται πεσμένες στο έδαφος οι φιγούρες των τριών πρόκριτων μαθητών Πέτρου, Ιάκωβου και Ιωάννη που έχουν υποστεί μεγάλη φθορά. Η εικονογράφηση των έξι τον αριθμό προσώπων στην παράσταση της Μεταμόρφωσης, σύμφωνα με την ορθόδοξη διδασκαλία και τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, ερμηνεύεται ως συνάντηση του «κτιστού» και του «ακτίστου».
Το «άκτιστο» αποτελεί η φανέρωση της Αγίας Τριάδος με την φωτεινή νεφέλη, η φωνή εκ της νεφέλης «ούτος εστί ο υιός μου ο αγαπητός εν ω ευδόκησα αυτού ακούετε» και η παρουσία του Χριστού ως το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος.
Το «κτιστό» αποτελούν όλοι οι άλλοι παριστάμενοι, δηλαδή οι Απόστολοι εκ της γης-ως εκπρόσωποι της Καινής Διαθήκης- και ο Ηλίας με τον Μωυσή ως εκπρόσωποι της Παλαιάς Διαθήκης. Επί πλέον ο Ηλίας προέρχεται από τον ουρανό (αφού αναλήφθηκε και δεν πέθανε) και ο Μωυσής από τους νεκάδες (νεκρούς) αφού έχει πεθάνει.
(Η τοιχογραφία και ο σχολιασμός της είναι από το βιβλίο του Γάννη Κουτσούκου Μεταβυζαντινές τοιχογραφίες στο ναό της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας.ISBN 978-960-93-4289-6)

Ανάλυση σχετικής υμνολογίας.
Σύμφωνα με την ορθόδοξη υμνολογία η λαμπρότητα των ακτίστων ενεργειών του Τριαδικού Θεού (Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς) κατά την Μεταμόρφωση είναι ο τύπος της μελλούσης δόξης (καινή κτίση ή μέλλοντας αιώνας) για το ατελεύτητο χρονικό διάστημα μετά την δευτέρα Παρουσία (ωδή ζ, τροπ. 2 του προεόρτιου κανόνα). Επίσης στον ίδιο ύμνο αναφέρεται, ότι στην δική του (αναμάρτητη) ανθρώπινη σάρκα (φύσιν βρότειον εν τη οικεία σαρκί) ο Σωτήρας Χριστός έκανε κάθαρση της βροτείας (θνητής) ανθρώπινης φύσης από το ρύπο στον οποίον είχε περιπέσει ο άνθρωπος.’Ετσι με το ύδωρ (βάπτισμα) και το θεικό πύρ (κατά χάριν άκτιστες ενέργειες) υποδεικνύει μέσα από το πρόσωπο Του την μέλλουσα λαμπρότητα, η οποία κατά την Μεταμόρφωση έλαμψε περισσότερον από τον Υλικό Ήλιο.

Γιάννης Κουτσούκος

Αύγουστος 1, 2014

Η Μεταμόρφωση του Χριστού μέσα από την παράσταση μιας μεταβυζαντινής τοιχογραφίας στο Ναό της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθιας.

Filed under: Θεολογία,Μεταβυζαντινή τέχνη — Γιάννης Κουτσούκος @ 5:46 μμ
Η Μεταμόρφωση του Χριστού.

Η Μεταμόρφωση του Χριστού.

Η ΠΙΟ ΠΑΝΩ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΚΑΒΑ (1610 Μ.Χ)) ΚΑΙ ΕΥΡΙΣΚΕΤΑ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΗΣ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ.

Το πιο κάτω κείμενο είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Γιάννη Κουτσούκου  Μεταβυζανινές τοιχογραφίες στο Ναό της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασ’ιλειο Κορινθίας (ISBN 978-960-93-4289-6).

Η Μεταμόρφωση του Χριστού.
Σε πολύ καλή κατάσταση επίσης διατηρείται επάνω αριστερά και εξωτερικά του ένθρονου Χριστού και η παράσταση της Μεταμόρφωσης του Χριστού. Μέσα σε έντονα και εξαίσια χρώματα ο Χριστός ολόσωμος και ανυπόδητος σε μετωπική στάση παρουσιάζεται με φωτεινό ιμάτιο και περιβάλλεται σε όλο του το σώμα από μια ωοειδή νεφέλη, η οποία απεικονίζει την παρουσία του Θαβωρείου ακτίστου φωτός.Πρόκειται για την φωτεινή νεφέλη,η οποία επισκίασε τους παρισταμένους κατά την μεταμόρφωση, προκρίτους μαθητές και τούς προφήτες Ηλία και Μωυσή.(Ματθ. ΙΖ,1 έως 5). Με το δεξί του χέρι υψωμένο και στραμμένο προς τον προφήτη Ηλία ευλογεί ενώ στο αριστερό χέρι κατεβασμένο φαίνεται ότι κρατάει ένα μικρό διπλωμένο ειλητάριο. Δεξιά του ευρίσκεται ολόσωμος, επίσης ανυπόδητος ο προφήτης Ηλίας, ο οποίος σε στάση βαθιάς υπόκλισης παριστάνεται να ατενίζει ευλαβικά και κατανυκτικά με καρτερία προς το πρόσωπο του Χριστού, ενώ τα δύο του χέρια ανοικτά και με ανοικτές παλάμες σε ικετευτική στάση είναι και αυτά στραμμένα προς την μορφή του Χριστού. Πάνω από το κεφάλι του διακρίνεται επιγραφή με την φράση Ο ΠΡΟ-ΦΗΤΗΣ ΗΛΕΙΑΣ, όπου η λέξη ΗΛΕΙΑΣ ευρίσκεται σε αρκετή απόσταση δεξιότερα της λέξεως προφήτης. Αριστερά του Χριστού ευρίσκεται ο Μωυσής,(Ματθ.ΙΖ,3) του οποίου στην φωτογραφία φαίνεται μόνο ένα τμήμα από το κεφάλι του (βλέπε εικόνα). Διακρίνεται όμως η λέξη ΜΩΗ πάνω και αριστερά από την μορφή του Χριστού.Οι τρεις πρόκριτοι μαθητές (Ματθ,ΙΖ, 1) Πέτρος Ιάκωβος και Ιωάννης δεν απεικονίζονται στη σύνθεση αυτή.
Τόσο η μορφή του Χριστού, όσο και του Προφήτη Ηλία φέρουν εσωτερικά χιτώνα και εξωτερικά ιμάτιο. Ο χιτώνας του Χριστού έχει διάφορες αποχρώσεις του καστανόφαιου χρώματος με λευκές ευθύγραμμες ραβδώσεις και καστανόχρωμες πτυχώσεις, οι οποίες είναι καμπύλες στο δεξί χέρι και στο στήθος και ευθύγραμμες στο τμήμα των ποδιών όπου είναι ορατός ο χιτώνας.Το ιμάτιο του Χριστού έχει πτυχώσεις σε διάφορες αποχρώσεις του ρόδινου, το οποίο είναι το κυρίαρχο χρώμα με διάφορες παραλλαγές, αλλά και μεγάλες φωτεινές επιφάνειες με την χρησιμοποίηση διάχυτου φωτισμού με λεπτές ή έντονες παράλληλες γραμμές (ψιμμυθιές).Ο τρόπος αυτός δημιουργίας φωτισμού είναι χαρακτηριστικός της τεχνικής του τοιχογράφου Δημητρίου Κακαβά. Κατά την ηλεκτρονική ανάλυση της χρωματικής κλίμακας διακρίνονται στο ιμάτιο του Χριστού πολλές τέτοιες λευκές αλλά και αχνές πράσινες ψιμμυθιές. Με το συνδυασμό αυτό των χρωμάτων και αποχρώσεων ο τοιχογράφος θέλει να εκφράσει αυτό που αναφέρουν οι ευαγγελιστές για τα ιμάτια του Χριστού την στιγμή της μεταμόρφωσης, ότι δηλαδή έγιναν στίλβοντα, λευκά λίαν ως χιών, οία γναφεύς επί της γής ού δύναται λευκάναι (Μαρκ,Θ,3) ή τα ιμάτια αυτού εγένετο λευκά ως το φώς (Ματθ,ΙΖ,2).Η μορφή του Χριστού είναι ψιλόλιγνη, με μικρό σχετικά κεφάλι, λεπτό και ψιλό σώμα με ψιλά πόδια και κοντό ώμο,στοιχεία που είναι χαρακτηριστικά του ύφους της σχολής Κακαβά.
Ο Χιτώνας του προφήτη Ηλία έχει σκούρο καστανόφαιο χρώμα με πράσινες ζώνες, το δε ιμάτιο του σχηματίζεται από εναλλασσόμενες ζώνες του έντονου πράσινου και αποχρώσεις του κίτρινου, οι οποίες ζώνες εμφανίζονται ως παχιές εναλλασσόμενες πτυχώσεις των δύο αυτών βασικών χρωμάτων. Η πτυχολογία των ενδυμάτων στην σύνθεση αυτή είναι πλούσια, οι μορφές είναι ενδεδυμένες με χιτώνα και ιμάτιο σε διαφορετικά χρώματα και η απόδοση της πτυχολογίας γίνεται με τη παράθεση αποχρώσεων του βασικού χρώματος. Επίσης εδω το βάθος της σύνθεσης παραμένει λιτό χωρίς προσθήκη αρχιτεκτονικών στοιχείων. Η μορφές του Χρστού και του προφήτη Ηλία φαίνονται χωρίς βάρος ανάλαφρες να πατούν πάνω στους λοξότμητους βράχους με τις οξύληκτες επιφάνειες, χωρίς καμία προβολή του τρισδιάστατου χώρου. Ολα αυτά τα εικαστικά στοιχεία είναι δηλωτικά της τεχνοτροπίας του Δημητρίου Κακαβά και παρουσιάζονται και σε άλλες τοιχογραφίες του.

jpkoutsoukos@gmail.com

 

Σεπτεμβρίου 8, 2012

ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΤΗΝ ΑΨΙΔΑ ΤΗΣ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ.

Filed under: Θεολογία,Μεταβυζαντινή τέχνη — Γιάννης Κουτσούκος @ 2:05 μμ


ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΤΗΝ ΑΨΙΔΑ ΤΗΣ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ.

Γιάννη Κουτσούκου

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Γιάννη Κουτσούκου με τον τίτλο Μεταβυζαντινές τοιχογραφίες στο Ναό της Ζωοδόχου Πηγής στον Αγιο Βασίλειο Κορινθίας, Ιούλιος 2012. Κωδικός βιβλίου εθνικής βιβλιοθήκης ISBN 978-960-93-4289-6. Οι παραπομπές των τοιχογραφιών του κειμένου αναφέρονται στο πιο πάνω βιβλίο και όχι στο παρόν κείμενο.

Ο προφήτης Μιχαίας

Στην αψίδα της οροφής και πάνω από την παράσταση του θρόνου υπάρχει η εικόνα του προφήτη Μιχαία, ενός από τους δώδεκα λεγομένους μικρούς προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης (δεύτερο μισό του 8ουαι. π. Χ.). Ο προφήτης παριστάνεται όρθιος και ανυπόδητος, με μακριά μαλλιά και μακριά γένια, κρατώντας στο δεξί του χέρι ένα ανοιγμένο ειλητάριο -με δυσδιάκριτο κείμενο-, το μήκος του οποίου φθάνει περίπου μέχρι το έδαφος. Το αριστερό του χέρι είναι ανυψωμένο, σε στάση δεήσεως μπροστά από το στήθος του. Η εικόνα διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Η λέξη Μιχαίας είναι γραμμένη με έψιλον αντί του σωστού με τον δίφθογγο άλφα γιώτα (εικ. 14,). Η εικονογράφηση του Μιχαία δεν είναι τυχαία, αλλά έχει νοηματική σχέση με τα διαδραματιζόμενα στη

τοιχογραφία της Αποκάλυψης, καθώς και ο Μιχαίας στις προφητείες του προλέγει -όπως και η Αποκάλυψη- θλίψεις, καταστροφές, πληγές, οδύνες και πείνα.[1]

Στον Μιχαία διακρίνεται η επίδραση που ασκούσε η τεχνική των φορητών εικόνων στο έργο των τοιχογραφιών του Δημητρίου Κακαβά. Διακρίνονται επίπεδα φωτεινής σαρκός και σκοτεινού προπλασμού σε όλα τα μέρη του σώματος που δεν καλύπτονται από ενδύματα, με αποτέλεσμα να υπάρχει στα τμήματα αυτά ισχυρή αντίθεση φωτεινών και σκοτεινών μερών χωρίς την διαμεσολάβηση ενδιάμεσων τόνων.[2] Η τεχνική αυτή των φορητών εικόνων και στις τοιχογραφίες παραπέμπει στο ρεύμα της εποχής του τέλους του 16ου αι. και των αρχών του 17ου (Άγγελος ο Κρής, Ανδρέας Παβίας) και είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της τέχνης του Δημητρίου Κακαβά και γενικότερα της οικογενείας Κακαβά. Αποτέλεσμα της τεχνικής αυτής είναι ο φωτισμός του προσώπου με δέσμες φωτός, κυρίως κάτω από τους βολβούς των ματιών και στο μέτωπο. Φέρει εσωτερικά τον ποδήρη χιτώνα σε χρώμα λαδί, ο οποίος εξέχει και διακρίνεται τμήμα του μόνο κοντά στα πόδια και στον αριστερό ώμο, καθώς και στο αριστερό του χέρι .Ο χιτώνας έχει ευθύγραμμες λευκές πτυχώσεις στο τμήμα των ποδιών και καμπύλες στο τμήμα του ώμου, ενώ το ιμάτιο έχει χρώμα πορφυρό και γκριζοπράσινες αποχρώσεις με καμπυλωτές άσπρες πτυχώσεις. Χαρακτηριστική είναι η πλαστικότητα των πτυχώσεων που ακολουθεί τις κινήσεις και την όλη στάση του σώματος. Οι αναλογίες του σώματος του προφήτη είναι αρμονικές. Η όλη στάση του προδίδει σεμνότητα, πραότητα και μια τάση υπερβατικότητας προς το θείον, η οποία αποπνέει σεβασμό. Η ψιλόλιγνη μορφή του είναι τοποθετημένη σε πρώτο εικονιστικό επίπεδο με στακτοπράσινο βάθος το οποίο διακόπτεται από επιφάνεια χρώματος λαδί.

Εικόνα 14 : Ζωοδόχος Πηγή Αγίου Βασιλείου Κορινθίας. Ο προφήτης Μιχαίας  στο νοτιοανατολικό τμήμα της αψίδας.

Η Μεταμόρφωση του Χριστού

Σε πολύ καλή κατάσταση διατηρείται, επίσης, η παράσταση της Μεταμόρφωσης του Χριστού, άνω αριστερά και εξωτερικά του ένθρονου Χριστού, στον δυτικό τοίχο του ναού. (εικ. 15). Μέσα σε έντονα και εξαίσια χρώματα ο Χριστός ολόσωμος και ανυπόδητος, σε μετωπική στάση παρουσιάζεται με φωτεινό ιμάτιο και περιβάλλεται σε όλο του το σώμα από μια ωοειδή νεφέλη, η οποία κάνει αισθητή την παρουσία του Θαβωρείου άκτιστου φωτός. Πρόκειται για την φωτεινή νεφέλη που επισκίασε τους παρισταμένους κατά την Μεταμόρφωση προκρίτους μαθητές και τους προφήτες Ηλία και Μωυσή.[3] Με το δεξί του χέρι υψωμένο και στραμμένο προς τον προφήτη Ηλία ευλογεί, ενώ στο αριστερό χέρι φαίνεται ότι κρατάει ένα μικρό διπλωμένο ειλητάριο. Δεξιά του εντοπίζεται ολόσωμος -επίσης ανυπόδητος- ο προφήτης Ηλίας, ο οποίος παριστάνεται να ατενίζει ευλαβικά και κατανυκτικά, με καρτερία προς το πρόσωπο του Χριστού. Υποκλείνεται με τα δύο του χέρια ανοικτά σε στάση ικετευτική. Πάνω από το κεφάλι του διακρίνεται επιγραφή με την φράση Ο ΠΡΟ-ΦΗΤΗΣ ΗΛΕΙΑΣ, όπου η λέξη ΗΛΕΙΑΣ είναι ανορθόγραφη και τοποθετείται σε αρκετή απόσταση δεξιότερα της λέξεως προφήτης . Αριστερά του Χριστού βρίσκεται ο Μωυσής, όπως δηλώνει και η λέξη ΜΩΗ πάνω και αριστερά από την μορφή του Χριστού. Οι τρείς πρόκριτοι μαθητές Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης, που ήταν παρόντες στη Μεταμόρφωση, βρίσκονται κάτω από τη σύνθεση με το Χριστό, αν και λόγω φθοράς δεν είναι ευδιάκριτοι.[4].

Τόσο η μορφές του Χριστού, όσο και του προφήτη Ηλία φέρουν εσωτερικά χιτώνα και εξωτερικά ιμάτιο. Ο χιτώνας του Χριστού έχει διάφορες αποχρώσεις του καστανόφαιου χρώματος, με λευκές ευθύγραμμες ραβδώσεις και καστανόχρωμες πτυχώσεις, οι οποίες είναι καμπύλες στο δεξί χέρι και στο στήθος και ευθύγραμμες στο τμήμα των ποδιών, όπου είναι ορατός ο χιτώνας. Το ιμάτιο του Χριστού έχει πτυχώσεις σε διάφορες αποχρώσεις του ρόδινου, το οποίο είναι το κυρίαρχο χρώμα με διάφορες παραλλαγές, αλλά και μεγάλες φωτεινές επιφάνειες με την χρησιμοποίηση διάχυτου φωτισμού με λεπτές ή έντονες παράλληλες γραμμές (ψιμμυθιές). Ο τρόπος αυτός δημιουργίας φωτισμού είναι χαρακτηριστικός της τεχνικής του τοιχογράφου Δημητρίου Κακαβά.[5] Κατά την ηλεκτρονική ανάλυση της χρωματικής κλίμακας διακρίνονται στο ιμάτιο του Χριστού πολλές τέτοιες λευκές αλλά και αχνές πράσινες ψιμμυθιές. Με το συνδυασμό αυτό των χρωμάτων και αποχρώσεων ο τοιχογράφος θέλει να εκφράσει την αναφορά των ευαγγελιστών σχετικά με τα ιμάτια του Χριστού την στιγμή της μεταμόρφωσης, ότι δηλαδή έγιναν «στιλβοντα, λευκά λίαν ως χιών, οία γναφεύς επί της γής ού δύναται λευκάναι»[6] ή «τα ιμάτια αυτού εγένετο λευκά ως το φώς». Η μορφή του Χριστού είναι ψιλόλιγνη, με μικρό σχετικά κεφάλι, λεπτό και ψιλό σώμα με ψιλά πόδια και κοντό ώμο, στοιχεία που είναι χαρακτηριστικά του ύφους της σχολής Κακαβά.[7] Ο χιτώνας του προφήτη Ηλία έχει σκούρο καστανόφαιο χρώμα με πράσινες ζώνες, το δε ιμάτιο του σχηματίζεται από εναλλασσόμενες ζώνες του έντονου πράσινου και αποχρώσεις του κίτρινου, οι οποίες ζώνες εμφανίζονται ως παχιές εναλλασσόμενες πτυχώσεις των δύο αυτών βασικών χρωμάτων. Η πτυχολογία των ενδυμάτων στην σύνθεση αυτή είναι πλούσια, οι μορφές είναι ενδεδυμένες με χιτώνα και ιμάτιο σε διαφορετικά χρώματα και η απόδοση της πτυχολογίας γίνεται με τη παράθεση αποχρώσεων του βασικού χρώματος. Επίσης, στο σημείο αυτό το βάθος της σύνθεσης παραμένει λιτό χωρίς προσθήκη αρχιτεκτονικών στοιχείων. Η μορφές του Χριστού και του προφήτη Ηλία διαγράφονται ανάλαφρες, τοποθετημένες στους λοξότμητους βράχους με οξύληκτες επιφάνειες. Όλα αυτά τα εικαστικά στοιχεία είναι δηλωτικά της τεχνοτροπίας του Δημητρίου Κακαβά και παρουσιάζονται και σε άλλες τοιχογραφίες του.[8]

Εικόνα 15: Ζωοδόχος Πηγή Αγίου Βασιλείου Κορινθίας. Η Μεταμόρφωση του Χριστού στον νοτιοδυτικό τοίχο του ναού. Λεπτομέρεια χωρίς  τον Μωυσή και τους τρεις πρόκριτους  μαθητές. Από τον Μωυσή μόλις διακρίνεται επάνω δεξιά το κεφάλι του. Οι τρείς μαθητές ευρίσκονται στο κάτω μέρος της τοιχογραφίας και δεν διακρίνονται, διότι η τοιχογραφία στο σημείο αυτό έχει υποστεί μεγάλη φθορά. Η εικονογράφηση των έξ τον αριθμό προσώπων στην παράσταση της Μεταμόρφωσης σύμφωνα με την ορθόδοξη διδασκαλία και τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό,[9] έχει το πιο κάτω νόημα. Κατά την Μεταμόρφωση έχουμε συνάντηση του Κτιστού και του Ακτίστου. Το Άκτιστο είναι η φανέρωση της Αγίας Τριάδος με τον Πατέρα, ο οποίος εκφράζεται μέσα από τη φωνή ούτος εστί ο υιός μου ο αγαπητός εν ω ευδόκησα αυτού ακούετε, το Άγιο Πνεύμα, που φσνερώνεται ως φωτεινή νεφέληκαι τον μεταμορφούμενο Χριστό-τέλειο Θεό και τέλειο άνθρωπο- ως το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Το Κτιστό είναι όλοι οι άλλοι παριστάμενοι, δηλαδή οι τρείς Απόστολοι έκ της γης,-ως εκπρόσωποι των ζώντων-, ο Ηλίας ως- εκπρόσωπος του ουρανού- και τέλος ο Μωυσής ως εκπρόσωπος των νεκάδων (νεκρών).

  
Η προσευχή του Ιωακείμ και της Άννας.

Η παράσταση αυτή, που τοποθετείται πάνω από τη σκηνή της Μεταμόρφωσης και εκτός του ένθρονου Χριστού, στην αψίδα της οροφής του ναού, παριστάνει τους γεννήτορες της Θεοτόκου από κοινού, σε στάση προσεχής για την άρση της ατεκνίας τους (εικ. 16). Μεγάλο τμήμα της εικόνας διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Ο Ιωακείμ είναι ανυπόδητος και καθισμένος σε βράχο, στηρίζοντας το σαγόνι του στην παλάμη του αριστερού χεριού του. Η προσοχή του είναι στραμένη προς ένα πτερωτό άγγελο που υπερίπταται, δείχνοντας με το δεξί του χέρι προς το μέρος του Ιωακείμ. Ο Ιωακείμ φέρει στο κεφάλι του φωτοστέφανο και έχει κοντά μαλλιά με μικρό γένι (εικ. 16).

Η Αγία Άννα στέκεται όρθια, κοντά σε ένα πηγάδι με το σώμα της σε μετωπική σχεδόν στάση, κλίνοντας ελαφρά το κεφάλι της προς μία συγκεκριμένη κατεύθυνση. Κατά πάσα πιθανότητα στρέφεται προς ένα άλλο άγγελο, άνω αριστερά της. Στο σημείο αυτό, ωστόσο, η τοιχογραφία έχει καταστραφεί και δεν είναι δυνατό να διαπιστωθεί η  ύπαρξη ή μη του αγγέλου. Με το αριστερό της χέρι ανυψωμένο και ανοικτές τις παλάμες της δείχνει προς την ίδια πλευρά που κοιτάει η ίδια. Το δεξί της χέρι κατεβασμένο δείχνει με ανοιχτή την παλάμη προς το μέρος του Ιωακείμ. Ο συνδυασμός της στάσεως των χεριών της με τις ανοικτές παλάμες και η όλη στάση του σώματος της εκφράζουν μία ικετευτική στάση προσευχής, καρτερίας και αναμονής. Ο Ιωακείμ περιβάλλεται από μία ωοειδή νεφέλη με βασικό χρώμα την πράσινη ζεστή απόχρωση της ώχρας. Καινοτομία στη σύνθεση αυτή θεωρείται το γεγονός ότι όλη η επιφάνεια της νεφέλης έχει εμπλουτισθεί με φυτική διακόσμηση. Ο Ιωακείμ φέρει εσωτερικά χιτώνα και εξωτερικά ιμάτιο. Από τον χιτώνα φαίνεται μόνο ένα μικρό τριγωνικό τμήμα κοντά στο δεξί του πόδι, στο στήθος και σε όλο το δεξί του χέρι. Το υπόλοιπο σώμα του καθώς και όλο το αριστερό του χέρι καλύπτεται από το ιμάτιο.

Εικόνα 16: Ζωοδόχος Πηγή Αγίου Βασιλείου Κορινθίας. Η προσευχή του Ιωακείμ και της Άννας στο νοτιοδυτικό τοίχο. (Σύγκρινε και με τις εικόνες 17 και 18)

Ο χιτώνας είναι φαιοπράσινος, η δε πτυχολογία του σχηματίζεται με έντονες λευκές πυκνές γραμμές, που σχηματίζουν καμπύλες ή γωνίες ανάλογα με την στάση της μορφής. Το ιμάτιο είναι σκούρο καστανό οι δε πτυχώσεις σχηματίζονται και εδώ από λευκές καμπύλες ή ευθύγραμμες ραβδώσεις έτσι ώστε να προσδίδουν μία πλαστικότητα στην ενδυματολογία της μορφής. Η Άννα φέρει

φαιοπράσινο χιτώνα με αχνές πλατειές λευκές ραβδώσεις, το δε ιμάτιο της αποτελείται από αποχρώσεις του ιδίου βασικού χρώματος του χιτώνα, αλλά με ρόδινες πλατιές πτυχώσεις.

Χαρακτηριστικά της τεχνικής του Δημητρίου Κακαβά εντοπίζονται και σε αυτή την σύνθεση. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η ισχυρή αντίθεση φωτεινών και σκοτεινών μερών στις μορφές, κυρίως στο πρόσωπο του Ιωακείμ και στα γυμνά μέρη του σώματος του. Η αντίθεση γίνεται χωρίς τη μεσολάβηση ενδιαμέσων τόνων. Το λαϊκό στοιχείο στην τοιχογραφία εισάγεται με την εικονογράφηση μιας φυτικής διακόσμησης μέσα στην νεφέλη που συμβολίζει το ολόσωμο φωτοστέφανο του Ιωακείμ. Η ανάμειξη των μορφών με φυτικό διάκοσμο αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα των λεγομένων λαϊκών ζωγράφων του 17ου αιώνα, στους οποίους ανήκει και ο Δημήτριος Κακαβάς, και βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την αυστηρότητα της τέχνης του 16ουαιώνα.[10] Στη παράσταση αυτή δεν διακρίνεται κάποια επιγραφή.

Εικόνες 17 και 18: Ο Ιωακείμ και η Άννα στο παλαιό καθολικό της μονής Φανερωμένης Χιλιομοδίου.

Το ίδιο θέμα έχει εικονογραφηθεί και σώζεται και στο Καθολικό της παλιάς Μονής Φανερωμένης (Παληομονάστηρο) Χιλιομοδίου. (εικ. 17, 18). Εκεί, ωστόσο, εντοπίζεται επιγραφή, που επιβεβαιώνει τα ονόματα των αγίων και την παράσταση της προσευχής του Ιωακείμ και της Άννας. Οι δύο άγιοι στο Παληομονάστηρο είναι εικονογραφημένοι στο δυτικό μέρος χωριστά, σε διαφορετικό τοίχο, η μία μορφή απέναντι στην άλλη.[11] Η σύνθεση του Ιωακείμ στο Παληομονάστηρο Φανερωμένης είναι σχεδόν πανομοιότυπη με αυτή της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας και διαφέρει μόνο στα χρώματα. Στη σύνθεση της Άννας διαπιστώνεται η ύπαρξη τόσο του αγγέλου (που έχει καταστραφεί στην Ζωοδόχο Πηγή) όσο και του πηγαδιού, ενώ διαφέρει μόνο η στάση του σώματός της και τα χρώματα της μορφής της. Σχετικά με τον αγιογράφο στο Παληομονάστηρο της Φανερωμένης Χιλιομοδίου, όπου δεν έχει ανευρεθεί επιγραφή με το όνομα του τοιχογράφου, υπάρχει σοβαρή και πειστική εικασία που οδηγεί στο εργαστήρι της ναυπλιώτικης μάλιστα αγιογραφικής Σχολής των Κακαβάδων. Την εικασία αυτή ενισχύει, μάλιστα το γεγονός ότι στο παλαιό καθολικό της Φανερωμένης εργάστηκαν οι δύο αδελφοί Μαρίνης και Δημήτριος Κακαβάς μετά το Ροεινό και μετά το εξωκλήσι του Αγίου Δημητρίου της Κλένιας δηλ. μετά το 1593. Είναι εξακριβωμένο από σωζόμενη επιγραφή ο Δημήτριος Κακαβάς διακόσμησε ότι μόνος την Αγία Μαρίνα Φανερωμένης το 1607). Συνεπώς, η ομοιότητα των τοιχογραφιών του Ιωακείμ και της Άννας μεταξύ παλαιού καθολικού Φανερωμένης Χιλιομοδίου και Ζωοδόχου Πηγής Αγίου Βασιλείου Κορινθίας παραπέμπουν με την ίδια σοβαρή και πειστική εικασία στο γνωστό εργαστήρι των Κακαβάδων.[12]

Η παράσταση των αγγέλων.

Κάτω από τον προφήτη Μιχαία, στον ανατολικό τοίχο του ναού διακρίνεται παράσταση με ομάδα αγγέλων. Η τοιχογραφία αυτή είναι κατεστραμμένη και σώζεται μόνο η λεπτομέρεια με τους έξι αγγέλους. Οι άγγελοι κοιτούν προς ανατολάς, όπου απεικονίζεται μία ανθρώπινη ύπαρξη που φέρει φωτοστέφανο στο κεφάλι εκπέμποντας, συγχρόνως, ακτίνες φωτός από το σώμα της. Η καταστροφή της τοιχογραφίας αυτής δεν επιτρέπει την εξαγωγή περαιτέρω συμπερασμάτων (εικ. 19α, 19β).

Εικόνες 19α: Ομάδα αγγέλων και 19β: Λεπτομέρεια. (Ζωοδόχος Πηγή Αγίου Βασιλείου Κορινθίας)


[1] Μιχαίας, κεφ. Α΄, Αγία Γραφή (Επιμ. Ι. Κολιτσαρά), Εκδόσεις Κουμουνουρέα, Αθήνα 1981, σελ, 342.

[2] Α. Ξυγγόπουλος, σελ. 199.

[3] Το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, κεφ. ΙΖ’, παρ. 1-9, Καινή Διαθήκη, (επιμέλεια Π. Τρεμπέλα), Ο Σωτήρ, Αθήναι 1986, σελ. 74-75.

[4] Το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, κεφ. ΙΖ’, παρ. 1-9, σελ. 74-75.

[5] Γριστόπουλος, 1999, σελ. 36.

[6] Το κατά Μαρκον ευαγγέλιο, κεφ. Θ’, παρ. 3, Καινή Διαθήκη, (επιμέλεια Π. Τρεμπέλα), Ο Σωτήρ, Αθήναι 1986, σελ. 173.

[7] Ξ. Προεστάκη, “Η παλαιά Μονή των Ταξιαρχών στο Στεφάνι Κορινθίας” στο: Ανταπόδοση. Μελέτες βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης προς τιμήν της καθηγήτριας Ελένης Δεληγιάννη-Δωρή, Αθήνα 2010, 393-430, εδώ σελ. 42

[8] Προεστάκη 2006, σελ. 125, 129.

[9] Εκκλησιαστική βιβλιοθήκη  φως. Μηναίο του  Αυγούστου, Αθήνα, Αύγουστος 1970. Δεύτερος κανόνας Ιωάννου Δαμασκηνού, ωδή ογδόη,  στίχος τρίτος, σελίδα 77.

[10] Ξυγγόπουλος, σελ. 198.

[11] Α. Γριτσόπουλος, Ιερά Μονή Παναγίας Φανερωμένης Χιλιομοδίου, Εκδόσεις Ιεράς Μονής, Αθήνα 1996, σελ. 77.

[12] Ομοίως, σελ. 92.

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: