Γιάννης Κουτσούκος

Μαΐου 5, 2016

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΤΗ ΖΩΟΔΟΧΟ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ

Filed under: Μεταβυζαντινή τέχνη — Γιάννης Κουτσούκος @ 6:25 μμ

Γιάννη Κουτσούκου:

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ  ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ

ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΤΗ ΖΩΟΔΟΧΟ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ

ΚΟΡΙΝΘΟΣ ΜΑΙΟΣ 2016

 

 Οι τοιχογραφίες στον νότιο τοίχο γενικά.

Στο νότιο τοίχο του ναού της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας απεικονίζονται οι λεγόμενες τοιχογραφίες των αίνων ή του πάσα πνοή, όπως έχει επικρατήσει να ονομάζονται. (εικ. 1). Οι τοιχογραφίες αυτές όμως στο μεγαλύτερο μέρος των περιλαμβάνουν σκηνές, που περιγράφονται στην Αποκάλυψη του Ιωάννη. Αν λοιπόν αναζητήσουμε την πηγή του περιεχόμενου των τοιχογραφιών αυτών θα καταλήξουμε στο κείμενο της Αποκάλυψης.

Εικ.1. Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΤΟΝ ΝΟΤΙΟ ΤΟΙΧΟ.

Στο επάνω μέρος της τοιχογραφίας του νότιου τοίχου έχει εισαχθεί επί πλέον των περιγραφομένων στην Αποκάλυψη και ο ζωδιακός κύκλος και έχουν χαραχθεί και μερικές φράσεις από το κείμενο του γνωστού 148ου ψαλμού, ο οποίος ονομάζεται και ψαλμός των αίνων ή του πάσα πνοή. Στο κάτω αριστερό μέρος υπάρχει παράσταση με το φρέαρ της Αβύσσου της Αποκάλυψης και διαφόρους δράκοντες.

ΕΙΚ 2. Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΣΕ ΜΕΓΕΝΘΥΣΗ ΑΠΟ ΒΟΡΕΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΑ

Επίσης στο κάτω δεξιό μέρος της τοιχογραφίας αυτής συνυπάρχει- στην ίδια απεικόνιση με παραστάσεις από την Αποκάλυψη- και μία εικαστική απόδοση της τερατογονίας με την απεικόνιση των τεράτων Σκιάποδα, Στερνόφθαλμου και Κένταυρου. Χαρακτηριστικό της τοιχογραφίας αυτής σε όλο το κάτω τμήμα του νότιου τοίχου είναι, ότι εδώ δεν υπάρχουν χαραγμένοι στίχοι από τον 148ο ψαλμό του πάσα πνοή ή των αίνων όπως θα έπρεπε να υπάρχει σε μία αμιγή παράσταση του πάσα πνοή .

Η τοιχογραφία με τον ένθρονο Χριστό.

 Στο επάνω μέρος της τοιχογραφίας του νότιου τοίχου (εικόνα 2) και μέσα σε ημικύκλιο παριστάνεται ο ένδοξος ουράνιος θρόνος, επάνω στον οποίον κάθεται ο ένθρονος Χριστός, έτσι όπως τον είδε σε έκσταση και τον περιγράφει ο Ιωάννης ο Θεολόγος στο τέταρτο κεφάλαιο της Αποκάλυψης, δηλαδή περικυκλωμένος μέσα στα χρώματα της ίριδας και λουσμένος από το άκτιστο φως. Ο Ιωάννης περιγράφει, ότι είχε το χρώμα των πολύτιμων τότε γνωστών λίθων, δηλαδή το κόκκινο του σαρδίτη, το πράσινο του σμαραγδιού και το λαμπερό του μπριλαντιού (ιασπις).

ΕΙΚ. 3. Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΑΠΟ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΑ

Το σχετικό χωρίο της Αποκάλυψης είναι στό κεφάλαιο Δ, στίχοι 2 και 3. Και ιδού θρόνος έκειτο εν τω ουρανώ και επί τον θρόνον καθήμενος, όμοιος οράσει λίθω ιασπίδι και σαρδίω. Και ίρις κυκλόθεν του θρόνου, ομοίως όρασις σμαραγδίνων. Η μεταφραση έχει ως εξής. Και ιδού ένας θρόνος βρισκόταν στον ουρανό και επάνω στον θρόνο ένας Καθήμενος, όμοιος στη εμφάνιση με τους (πολύτιμους και λαμπερούς ) λίθους ίασπι και σάρδιο. Και ουράνιο τόξο περιεκύκλωνε τον θρόνο, ομοίως σμαραγδίνη ( λαμπερή) εμφάνιση. Στην τοιχογραφία ο εικονογράφος απεικονίζει συμβολικά την άκτιστη, αόρατη και αμέθεκτη θεϊκή ουσία και την άκτιστη και κατά χάριν μόνο μεθεκτή αόρατη θεϊκή ενέργεια του Χριστού -ως τέλειου Θεού- με τα γνωστά δύο ολόσωμα φωτοστέφανα και μάλιστα σε σχήμα δύο αλληλεπικαλυπτόμενων γεωμετρικών ρόμβων, οι οποίοι περιβάλλουν όλο το περίγραμμα του σώματος του Χριστού με το άκτιστο αυτό φως. Ο ένθρονος Χριστός με το δεξί του χέρι ανυψωμένο ευλογεί. Το αριστερό του χέρι είναι στραμμένο προς τα κάτω με προτεταμένη και ανοικτή την παλάμη του με τα τέσσερα δάχτυλα ενωμένα και τον αντίχειρα χωριστά -σημείο της θεϊκής του δυνάμεως- το οποίο δείχνει προς τα διαδραματιζόμενα γεγονότα που περιγράφονται στην Αποκάλυψη και απεικονίζονται στην τοιχογραφία (εικ. 3)

Στο μέσον του θρόνου και γύρω από αυτόν παριστάνονται στην τοιχογραφία οι τέσσερεις ευαγγελιστές κρατώντας ανά ένα ευαγγέλιο. Η μορφή τους όμως παριστάνεται συμβολικά με τέσσερα ζωντανά πλάσματα (ζώα) -όπως ακριβώς περιγράφονται στην Αποκάλυψη1. Το πρώτο, που μοιάζει με λιοντάρι και εκπροσωπεί το βασιλικό μεγαλείο, συμβολίζει τον ευαγγελιστή Μάρκο (κάτω αριστερά, εικ.4 ).

ΕΙΚ. 4 . ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΤΟΥ ΕΝΘΡΟΝΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗ ΜΑΡΚΟ ΚΑΤΩ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΛΕΟΝΤΟΣ.

Το δεύτερο, που μοιάζει με μόσχο και εκπροσωπεί τη θεία δύναμη στην φύση, συμβολίζει τον ευαγγελιστή Λουκά (κάτω δεξιά ). Το τρίτο, που έχει πρόσωπο ανθρώπου και εκπροσωπεί την ανθρώπινη λογική, συμβολίζει τον ευαγγελιστή Ματθαίο (επάνω δεξιά, αρκετά φθαρμένο). Τέλος, το τέταρτο, που μοιάζει με αετό που πετάει και εκπροσωπεί το ευπετές και την οξύτητα της θείας οράσεως, συμβολίζει τον Ιωάννη (επάνω αριστερά). Όλα τα συμβολικά αυτά ζώα φέρουν φωτοστέφανο μόνο γύρω από το κεφάλι τους -και όχι σε όλο τους το σώμα όπως συμβαίνει με τον Χριστό. Επιπλέον, παριστάνονται με αγγελικές φτερούγες, απόδειξη του γεγονότος ότι δεν εκφράζουν μόνο την δύναμη των τεσσάρων ευαγγελιστών, αλλα είναι και θεωμένες ή αγγελικές υπάρξεις.2

Για πρώτη φορά συναντάμε συμβολικά τα τέσσερα αυτά ζωντανα πλάσματα ( ζώα) στο χωρίο του Προφήτου Ιεζεκιήλ στην Παλαιά Διαθήκη ( Κεφαλ. Α, στίχος 10) τον έκτο αιώνα π.Χ.

Και ομοίωσις των προσώπων αυτών. Πρόσωπον ανθρώπου και πρόσωπον λέοντος εκ δεξιών τοις τέσσαρσι και πρόσωπον μόσχου εξ αριστερών τοις τέσσαρσι και πρόσωπον αετού τοις τέσσαρσι. Και η μετάφραση είναι η εξής. Ως προς δε την μορφήν των προσώπων των και τα τέσσερα είχαν πρόσωπον ανθρώπου και πρόσωπον λέοντος εκ δεξιών, πρόσωπον μόσχου από τα αριστερά και πρόσωπον αετού όπισθεν.

Για το ίδιο θέμα η αποκάλυψη του Ιωάννου γράφει τα εξής. (Κεφαλαιο Δ, στίχος 6 και 7).

Και εν μέσω του θρόνου και κύκλω του θρόνου τέσσαρα ζώα……..Και το ζώον το πρώτον όμοιον λέοντι, και το δεύτερον ζώον όμοιον μόσχω, και το τρίτον ζώον έχον το πρόσωπον ως ανθρώπου, και το τέταρτον ζώον όμοιον αετώ πετομένω

 Και η μετάφραση. Επίσης μπροστά από τον θρόνο και γύρω από τον θρόνο ( ημικυκλικώς) είναι τέσσερα ζωόμορφα όντα…..Τό δε πρώτον ζωόμορφο όν είναι όμοιον με λέοντα και το δεύτερο ζωόμορφο όν όμοιο με μόσχο, και το τρίτο ζωόμορφο όν έχει το πρόσωπον σαν του ανθρώπου, και το τέταρτον ζωόμορφο όν είναι όμοιο με αετό, που πετά.

Η παράσταση των επτά αγγέλων της Αποκάλυψης.

Κάτω από την εικόνα του θρόνου υπάρχει μέσα σε έναν ομόκεντρο ημικυκλικό δακτύλιο ένα άλλο σύμπλεγμα παράστασης.

ΕΙΚ.5.  ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΔΥΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΠΤΑ ΑΓΓΕΛΟΥΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΝΘΡΟΝΟ ΧΡΙΣΤΟ ΚΑΙ Ο ΖΩΔΙΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΜΕ ΤΟΝ ΛΕΟΝΤΑ, ΤΗΝ ΠΑΡΘΕΝΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΙΔΥΜΟΥΣ.

Στο χώρο αυτόν απεικονίζονται οι επτά  άγγελοι με φωτοστέφανο και φτερούγες, οι οποίοι αναφέρονται στο όγδοο κεφάλαιο της Αποκάλυψης στη δεύτερη παράγραφο (Εικ.3, 5). Μερικοί από αυτούς φέρνουν ριπίδιο στο δεξί τους χέρι και απεικονίζονται σε προτομή με ανθρώπινη μορφή και μετωπική στάση. Οι τέσσερεις είναι αριστερά του θρόνου και οι τρεις στα δεξιά του.

 

Εικ. 6. Τοιχογραφίες του Πάσα Πνοή στον νότιο τοίχο της Ζωοδόχου Πηγής στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας.

Το αντίστοιχο κείμενο της Αποκάλυψης έχει ως εξής. Και είδον τους επτά αγγέλους οι ενώπιον του Θεού εστήκασι.. ….. δηλαδή. Και είδα τους επτά αγγέλους, οι οποίοι παρίστανται ενώπιον του Θεού..

Οι επτά άγγελοι αντιπροσωπευουν στο κείμενο της Αποκάλυψης το λεγόμενο άνοιγμα της εβδόμης σφραγίδας, όπου προμηνύονται διάφορα δεινά. (Αποκαλ. Κεφάλαια 7, 8, 9)

Η παράσταση των επτά πρεσβυτέρων.

Κάτω από τον θρόνο στη τοιχογραφία παρεμβάλλονται δύο κύκλοι. Πρόκειται για τα στεφάνια των 24 πρεσβυτέρων, τα οποία έχουν εναποθέσει -σύμφωνα με την Αποκάλυψη3 – οι ίδιοι οι πρεσβύτεροι στον θρόνο του Θεού. (Για λόγους οικονομίας του χώρου δεν μπορούν να απεικονισθούν εδώ οι πρεσβύτεροι από τον εικονογράφο). Συμβολικά επίσης κάθε στεφάνι αντιπροσωπεύει τη μία από τις δύο δωδεκάδες των πρεσβυτέρων της Αποκάλυψης. (εικ.3και 6). Το αντίστοιχο κείμενο της Αποκάλυψης έχει ως εξής (Αποκ.κεφ. Δ , στίχος 10)

Πεσούνται οι είκοσι τέσσαρες πρεσβύτεροι ενώπιον του Καθημένου επί του θρόνου, και προσκυνήσουσι τω ζώντι εις τους αιώνας των αιώνων, και βαλούσι τους στεφάνους αυτών ενώπιον του θρόνου… δηλαδή σε μετάφραση. Οι εικοσιτέσσερες πρεσβύτεροι πέφτουν μπροστά στον Καθήμενο πάνω στον θρόνο, και προσκυνούν αυτόν που ζει παντοτεινά, και αποθέτουν τα στεφάνια τους μπροστά στον θρόνο..

Η παράσταση με τα Σεραφείμ και τα Χερουβείμ.

Στο επάνω αριστερό άκρο του κυκλικού δακτυλίου που περιβάλλει τον θρόνον και δεξιά του θρόνου υπάρχει παράσταση με τα πολυόματα Χερουβείμ και τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ (Εικ.6). Σύμφωνα με όσα αναφέρονται στον Προφήτη Ησαΐα,4 τα Σεραφείμ πετούν κυκλικά γύρω από τον θρόνο και περιβάλλον αυτόν. Το σχετικό κείμενο έχει ως εξής. ( Ησαίας κεφ. στ, στιχ . 1 και 2)

 ..Και… είδον τον Κύριον καθήμενον επί θρόνου υψηλού και επηρμένου….και Σεραφείμ ειστήκεισαν κύκλω αυτού.. Και η μετάφραση έχει ως εξής. Και είδα τον Κύριον να κάθεται επάνω σε ένα θρόνον υψηλόν και μετέωρον….και γύρω από τον ένδοξον θρόνον ίσταντο τα Σεραφείμ…

Η τοιχογραφία κάτω από τον ένθρονο Χριστό

Εδώ διακρίνονται οι πιο κάτω παραστάσεις.

1). Οι τέσσερεις ίπποι της Αποκάλυψης στο δεξιό μέρος της  τοιχογραφίας (Αποκ. στ, 2,4,5 και 8). (Βλέπε εικόνα 10). Εδώ συνυπάρχουν και διάφορα τέρατα εκτός του κειμένου της Αποκάλυψης, όπως Σκιάποδας, Στερνόφθαλμος και Κένταυρος.

 2).Το φρέαρ της Αβύσσου (εικ.7, 8) με σαφή οριοθετημένα όρια μέσα στην τοιχογραφία, κάτω αριστερά. (Αποκ. θ, 1 και 2)

. .

EIK.7. TO ΑΝΟΙΓΜΑ ΤΟΥ ΦΡΕΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΒΥΣΟΥ ΜΕ ΤΟ ΘΗΡΙΟ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΡΑΚΟΝΤΕΣ

3). Ο δράκοντας ή το θηρίον το αναβαίνον εκ της αβύσσου.   (Αποκ.ια, 7). Διακρίνεται με μία μεγάλη φτερούγα, βγάζοντας καπνό από το στόμα του κοντά στο φρέαρ της Αβύσσου και αριστερά του μεταγενέστερου τοίχου. (Αποκ. κεφ. θ, παρ.2). Βλέπε εικόνα 7.

ΕΙΚ 8. ΤΟ ΦΡΕΑΡ ΤΗΣ ΑΒΥΣΟΥ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ΣΕ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΜΕ ΜΙΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΦΙΓΓΟΥΡΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΑΥΤΟ.

4) Οι λοιποί δράκοντες του φρέατος της Αβύσσου κάτω αριστερά της τοιχογραφίας.(εικ.6,7, 9).

 

Στο δεξιό μέρος της παράστασης ο τοιχογράφος έχει αποτυπώσει και τις επιπτώσεις στα έμψυχα και στα άψυχα από τα δεινά του ανοίγματος του φρέατος της Αβύσσου.

ΕΙΚ 9. ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΜΕ ΤΟΥΣ  ΔΡΑΚΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΦΡΕΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΒΥΣΟΥ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ

ΕΙΚ.10. ΤΟ ΚΑΤΩ ΔΕΞΙΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑΣ ΤΩΝ ΑΙΝΩΝ ΠΕΡΙΕΧΕΙ ΤΗΝ ΤΕΡΑΤΟΓΟΝΙΑ,( ΣκΙΑΠΟΔΑ, ΣΤΕΡΝΟΦΘΑΛΜΟ, ΚΕΝΤΑΥΡΟ ΚΑΙ ΚΥΝΑΝΘΡΩΠΟ) ΜΑΖΙ ΜΕ  ΤΟΥΣ ΙΠΠΟΥΣ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ( ΠΥΡΡΟΣ, ΜΕΛΑΣ, ΛΕΥΚΟΣ ΚΑΙ ΧΛΩΡΟΣ) ΚΑΙ τΦΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΖΩΙΚΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ.

Παρόμοιες παραστάσεις της Αποκάλυψης αποτελούν τμήμα της εικονογράφησης και στα αθωνικά μνημεία και τα πρότυπα τους. Σε τοιχογραφία π.χ. της Μονής Δοχειαρίου του Αγίου Όρους, όπου απεικονίζονται επίσης οι επιπτώσεις από το άνοιγμα του φρέατος της Αβύσσου της Αποκάλυψης, υπάρχουν παρόμοιες στάσεις ανθρώπων όπως εδώ στη Ζωοδόχο Πηγή στον Άγιο Βασίλειο Κορινθίας, δηλαδή άλλοι άνθρωποι να είναι πεσμένοι ανάσκελα στο έδαφος, άλλοι καθιστοί οι οποίοι κλαίνε, άλλοι μπρούμυτα και άλλοι εκστατικοί. Οι περισσότεροι όμως ευρίσκονται σε στάση τρόμου, οδύνης και δέους από τα τεκταινόμενα στην Αποκάλυψη.5 (βλέπε και εικόνα  10).  

ΕΙΚ 11. ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΟΥ ΚΑΤΕΣΤΡΕΨΕ Ο ΤΟΙΧΟΣ ΑΠΟ ΤΣΙΜΕΝΤΟΛΙΘΟΥΣ ΠΟΥ ΚΤΙΣΤΗΚΕ ΜΕΤΑΓΕΝΕΣΤΕΡΑ (ΕΠΙ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΜΑΣ).

Στη τοιχογραφία αυτή (νότιος τοίχος, κάτω μέρος, Ζωοδόχος Πηγή) συνυπάρχει αλληλοεπικάλυψη των γεγονότων της Αποκάλυψης, τα οποία ενώ στο κείμενο περιγράφονται χωριστά, εδώ απεικονίζονται συνοπτικά σε μία παράσταση (τέσσερεις ίπποι, φρέαρ της Αβύσσου, θηρίο, κλπ). Αυτό συμβαίνει καταρχάς από έλλειψη χώρου, αλλά τίθεται και το ερώτημα κατά πόσον στον τοιχογράφο ήταν γνώριμο και κατανοητό το κείμενο της Αποκάλυψης ή ενεργούσε σύμφωνα με προϋπάρχοντα πρότυπα. Από την τοιχογραφία φαίνεται καθαρά ότι εκτός από τα γεγονότα της Αποκάλυψης -έστω και συνοπτικά και αλληλεπικαλυπτόμενα- έχουν πρωτεύοντα ρόλο στη παράσταση και ο σκιάποδας, ο στερνόφθαλμος και ο ο κένταυρος, τέρατα τα οποία δεν υπάρχουν στο κείμενο της Αποκάλυψης. Το νόημα της εικονογράφησης της Αποκάλυψης απαιτούσε εξοικειωμένους θεατές, οι οποίοι θα μπορούσαν να αφομοιώσουν τις πολλές αλληγορικές σκηνές του κειμένου τη

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ ΚΤΗΤΟΡΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΓΙΟΓΡΑΦΟ.

Μέχρι τώρα δεν κατέστη δυνατόν να βρεθεί επιγραφή, η οποία να αναφέρει τον χρόνο που έγιναν οι τοιχογραφίες, αλλά ούτε βρέθηκε επιγραφή με το όνομα του αγιογράφου. Επίσης, δεν έχει διαπιστωθεί αν υπάρχει ένα ή περισσότερα  προγενέστερα στρώματα με αρχαιότερες τοιχογραφίες κάτω από τις υπάρχουσες ορατές ή κάποια κτητορική επιγραφή του ναού.

Η παρούσα έρευνα στηρίχθηκε σε συγκριτικά στοιχεία των χρονολογημένων με επιγραφή και μελετημένων άλλων γειτονικών ναών της ευρύτερης περιοχής του τέως δήμου Κλεωνών. Οι ναοί αυτοί είναι ο ναός του Αγίου Δημητρίου Ρειτού Αθικίων, της Αγίας Μαρίνας στην νέα Μονή Φανερωμένης Χιλιομοδίου και οι ναοί του Αγίου Νικολάου και Παντελεήμονος στις Κλένιες  Κορινθίας. Από την σύγκριση της τεχνοτροπίας, της θεματογραφίας, του ύφους και της χρωματικής κλίμακας  των τοιχογραφιών η παρούσα έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι με πολύ μεγάλη πιθανότητα ο Δημήτριος Κακαβάς μεταξύ των ετών 1607 και 1611 αγιογράφησε τις παραστάσεις στο παλαιό ναό της Ζωοδόχου Πηγής

1Αποκάλυψη, κεφ. Δ’, παρ. 6-8, Καινή Διαθήκη, (επιμέλεια Π. Τρεμπέλα), Ο Σωτήρ, Αθήνα 1986, σελ. 987. Για την ομοίωση των προσώπων των τεσσάρων αυτών πλασμάτων με λιοντάρι, μόσχο, άνθρωπο και αετό μιλάει και ο προφήτης Ιεζεκιήλ στην Παλαιά Διαθήκη στο όραμα του χερουβικού θρόνου, που είδε στο ποταμό Χοβάρ κατά την Βαβυλώνια αιχμαλωσία του από το 597 π .Χ έως το 570 π .Χ, (Ιεζεκιήλ, κεφ.α, στιχ. 10)

2Τρεμπέλα Π, Καινή Διαθήκη. Ο Σωτήρ, Αθήνα 1986, Αποκάλυψη. Εισαγωγή στο κεφ. δ

3Αποκάλυψη, κεφ. Δ’, παρ. 10, Καινή Διαθήκη, (επιμέλεια Π. Τρεμπέλα), Ο Σωτήρ, Αθήνα 1986, σελ. 987.

4Κολιτσαράς (επιμ.), Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους Εβδομήκοντα, Αδερφότης Θεολόγων η «Ζωή», Αθήνα 1981, Ησαϊας,,τόμος Ε, κεφ. ΣΤ΄, παρ. 1-3, σελ. 28.

5Α.Κατσιώτη, , σελ. 80,εικόνα 37.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ             5-5-2016   Παραμονή εορτής της ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ.

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: