Γιάννης Κουτσούκος

Δεκέμβριος 12, 2012

Το άρθρο της Δρ.Φαίδρας Κουτσούκου για την Δημοκρατία της Βαϊμάρης στο Έθνος της 8-12-2012.

Filed under: Ιστορία — Γιάννης Κουτσούκος @ 10:40 μμ

Σε παρόμοια περίπου θέση, που βρίσκεται η Ελλάδα σήμερα βρέθηκε και η Γερμανία μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Οι πολεμικές αποζημειώσεις που έπρεπε να πληρώσει η Γερμανία στους νικητές του πολέμου ήταν ένα δυσβάστακτο χρέος, που πολύ δύσκολα μπορούσε να αποπληρωθεί. Και εκεί είχαμε κουρέματα χρέους, πολιτική αστάθεια, πληθωρισμό, ανεργία, κοινωνικές αναταραχές κλπ, με συνέπεια να ενισχυθεί η άκρα δεξιά και όλο αυτό το πολιτικοικονομικό σκηνικό να οδηγήσει τελικά  στην επικράτηση του Ναζισμού. Για όσους θέλουν να βγάλουν ιστορικά συμπεράσματα η μελέτη της εποχής αυτής στην Γερμανία θα μπορούσε να βοηθήσει και στην κατανόηση  της σημερινής κατάστασης στην Ελλάδα. Το πιο κάτω άρθρο αναφέρεται στα χρόνια 1924-1929.

Το Reichstag στις φλόγες. Ως υπεύθυνος
κατηγορήθηκε από τον Χίτλερ ο ολανδός
κουμουνιστής εργάτης Φαν ντε Λούπε.

—————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————-

ΦΑΙΔΡΑ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΥ

1924-1929: Η «χρυσή εποχή» της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης άντεξε τα πρώτα κρίσιμα χρόνια 1919-1923, παρά τις κομμουνιστικές εξεγέρσεις (1918-1919), τα εθνικιστικά και στρατιωτικά κινήματα (1920, 1923) και την πληθωριστική κρίση. Η εισροή ξένου κεφαλαίου στη χώρα σε συνδυασμό με το ευνοϊκό διεθνές περιβάλλον επιφέρουν οικονομική και πολιτική αποκλιμάκωση της μεταπολεμικής έντασης, διασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα και σχετική σταθερότητα του δημοκρατικού καθεστώτος κατά την περίοδο 1924-1929, όταν η νεόκοπη Δημοκρατία θα γνωρίσει τη «χρυσή εποχή» της. Σε παγκόσμιο επίπεδο το 1924 συμπίπτει με ένα πρόσκαιρο τέλος της οικονομικής κρίσης που από το 1920 έπληττε ολόκληρο τον καπιταλιστικό κόσμο, με ένα διάλειμμα «ευημερίας» σε σύγκριση με τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, αλλά και τη «μεγάλη κρίση» που ακολούθησε.

Υποστηρίζεται ότι η μεταπολεμική εποχή έλαβε τέλος στο χρονικό διάστημα μεταξύ Νοεμβρίου 1923 και Απριλίου 1924. Η μερική σταθεροποίηση της Γερμανίας και των σχέσεων ανάμεσα στα ισχυρότερα κράτη ήταν αδιαμφισβήτητη. Σε αυτό συνέβαλε και το γεγονός ότι οι ΗΠΑ αποφάσισαν να εγκαταλείψουν το δόγμα της ηθελημένης απομόνωσης και να αναμειχθούν και πάλι στα ευρωπαϊκά πράγματα. Το ζήτημα των πολεμικών επανορθώσεων που είχαν επιβληθεί στηn ηττημένη Γερμανία από τους νικητές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου θα αναλάβει πλέον να ρυθμίσει μία διεθνής επιτροπή υπό τον Αμερικανό τραπεζίτη Charles G. Dawes. Το Σχέδιο Ντόουζ (1924) προέβλεπε περικοπή των οφειλών της Γερμανίας και παραχώρηση διευκολύνσεων για την αποπληρωμή τους, έναντι των οποίων υποθηκεύονταν τα έσοδα των τελωνείων και οι σιδηρόδρομοι του Ράιχ. Επιπλέον, στη χώρα χορηγήθηκε δάνειο ύψους 800 εκατομμυρίων μάρκων. Η συνεπής καταβολή των αποζημιώσεων, ο εκσυγχρονισμός της βιομηχανίας, η αύξηση της παραγωγής και η μείωση της ανεργίας καταγράφονται ως άμεσες συνέπειες του σχεδίου Ντόουζ. Ουσιαστικά, η Γερμανία λειτουργεί ως κέντρο αναδιανομής των κεφαλαίων που δέχεται από τις αμερικανικές τράπεζες, καθώς επιτρέπει στις νικήτριες δυνάμεις να αποπληρώνουν με τα ποσά των επανορθώσεων τα δικά τους πολεμικά δάνεια στις ΗΠΑ. Σε πολιτικό επίπεδο η αλλαγή του παγκόσμιου σκηνικού το 1924 διαφαίνεται με την επικράτηση αριστερών κυβερνήσεων σε Αγγλία και Γαλλία, που θα αντιμετώπιζαν φιλικότερα τη Γερμανία σε σχέση με τις προηγούμενες, και την επαναχάραξη της σοβιετικής πολικής από το Στάλιν, ο οποίος έδινε προτεραιότητα στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση.

Το 1925 αποτελεί ιστορικό σταθμό για τη σύναψη των Συνθηκών του Λοκάρνο που επισφράγισαν την επιστροφή της Γερμανίας στον κύκλο των ευρωπαϊκών δυνάμεων και αναγνωρίστηκαν διεθνώς ως το θεμέλιο για μία νεά ευρωπαϊκή τάξη. Οι ικανοί διπλωματικοί χειρισμοί του Γερμανού υπουργού Εξωτερικών Gustav Stresemann και του Γάλλου ομολόγου του Aristide Briand θα καταλήξουν σε συμφωνία για σταθεροποίηση του εδαφικού καθεστώτος στα δυτικά σύνορα της Γερμανίας, όπως προβλεπόταν στη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Ως άμεση συνέπεια των παραπάνω συνθηκών η Γερμανία αποκτά μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο της Κοινωνίας των Εθνών την επόμενη χρονιά. Με το γερμανο-σοβιετικό σύμφωνο φιλίας και αμοιβαίας ουδετερότητας σε περίπτωση επίθεσης από τρίτη δύναμη (Σύμφωνο του Βερολίνου, 1926) ο Στρέζεμαν επιδίωκε να διαλύσει τους φόβους της Σοβιετικής Ένωσης για μονόπλευρη προσάρτησή του στις δυτικές δυνάμεις.

Κατά την περίοδο 1927-1928 η ευρωπαϊκή «συλλογική ασφάλεια» θα φτάσει στο απόγειό της, ύστερα και από την υπογραφή του γαλλο-αμερικανικού Συμφώνου KelloggBriand. Με την αποδοχή του (1928) οι δεκαπέντε συμβαλλόμενες χώρες -ανάμεσά τους η Γαλλία και η Γερμανία- καταδίκαζαν πόλεμο ως μέσο επίλυσης διαφορών και δεσμεύονταν για ειρηνική διευθέτηση μελλοντικών διαφορών τους. Την επόμενη χρονιά συντάσσεται το Σχέδιο Young, που αποτελούσε αναθεώρηση του Σχεδίου Ντόουζ για την οριστική διευθέτηση των επανορθώσεων. Οι οφειλές της Γερμανίας ορίζονται πλέον στο ποσό των 38 δισεκατομμυρίων μάρκων, ενώ η αποπληρωμή θα ολοκληρωνόταν το 1988. Ως αντάλλαγμα για την αποδοχή του Σχεδίου από την κυβέρνηση του Ράιχ οι Γάλλοι, οι Βρετανοί και οι Βέλγοι απέσυραν τα στρατεύματά τους από τη Ρηνανία πέντε χρόνια νωρίτερα από την ημερομηνία που όριζε η Συνθήκη των Βερσαλλιών. Η ειρήνη της Ευρώπης έμοιαζε να διασφαλίζεται.

Ωστόσο, οι εξωτερικές επιτυχίες του Στρέζεμαν, που διατήρησε τη θέση του υπουργού Εξωτερικών έως το θάνατό του το 1929, δεν του επέφεραν ανάλογη αναγνώριση στο εσωτερικό του Ραιχ που εξακολουθούσε να ταλανίζεται από πολιτική αστάθεια, πολυκομματισμό και πολύπλοκα πολιτικά συμφέροντα. Έργο των μετριοπαθών πολιτικών δυνάμεων της Γερμανίας (Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, Κόμμα του Κέντρου, Φιλελεύθεροι) η Δημοκρατία της Βαϊμάρης θα αντιμετωπίζει την κρυφή ή απροκάλυπτη εχθρότητα των άκρων (Συντηρητικοί Εθνικιστές, Κομμουνιστές, Εθνικοσοσιαλιστές) καθ’ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής της. Ο Συνασπισμός της Βαϊμάρης θα χάσει οριστικά την απόλυτη πλειοψηφία του -αποκλειστική συγκυβέρνηση Σοσιλαδημοκρατών, Κεντρώων και Φιλελευθέρων- ήδη από το 1920, αναγκαζόμενος να συνεργάζεται στο εξής με φιλομοναρχικά κόμματα. Η εκλογή του Paul von Hindenburg ως προέδρου του Ράιχ μετά τον αιφνίδιο θάνατο του σοσιαλδημοκράτη Friedrich Ebert το 1925 είναι ενδεικτική της λαϊκής διάθεσης κατά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και της στροφής του αστικού κόσμου προς τα δεξιά. Οι Σοσιαλδημοκράτες -ύστερα από αισθητή απουσία από τα κυβερνητικά σχήματα- θα συγκεντρώσουν τα υψηλότερα εκλογικά ποσοστά το 1928, γεγονός που αποτυπώνεται στη δημιουργία του τελευταίου Μεγάλου (λόγω της συνύπαρξης σοσιαλδημοκρατών και δεξιών) Συνασπισμού της Βαϊμάρης υπό τον σοσιαλδημοκράτη Hermann Müller (1928-1930). Ο θάνατος του Στρέζεμαν στις αρχές Οκτωβρίου του 1929 και η εκδήλωση του οικονομικού κραχ λίγες μέρες αργότερα σηματοδοτούν τον τερματισμό της «χρυσής εποχής» της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης που θα παραπαίει για τέσσερα ακόμα χρόνια, έως την ανάληψη της εξουσίας από τον Hitler.

Η σημαντικότερη μεταρρύθμιση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής ήταν η ασφάλιση των ανέργων. Ο νόμος μετέτρεπε το πρόγραμμα πρόνοιας για τους ανέργους σε ασφαλιστικό οργανισμό. Το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης των εργαζομένων που είχε εγκαινιαστεί επί Otto von Bismarck βελτιώθηκε, ενώ πλήθος άλλων σχετικών μέτρων έθετε ως στόχο την κοινωνική δικαιοσύνη στα πλαίσια εφαρμογής της πολιτικής της κοινωνικής εξισορρόπησης. Είναι γεγονός ότι η Δημοκρατία της Βαϊμάρης κληρονόμησε από την αυτοκρατορική Γερμανία μία αυστηρά οριοθετημένη, ιεραρχικά δομημένη βιομηχανική κοινωνία με παγιωμένες δομές κοινωνικής ανισότητας ως προς το εισόδημα, την διανομή του πλούτου, τις συνθήκες εργασίας και οικογενειακής ζωής. Κατά τη δεκαετία του ‘20 σε ορισμένους από αυτούς τους τομείς δρομολογήθηκαν αξιοσημείωτες μεταβολές. Η καθιέρωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας γέννησε μία «νέα πολιτική ανώτερη τάξη»: αυτή των κυβερνητικών στελεχών και των βουλευτών, τα τρία τέταρτα των οποίων προέρχονταν από τα μεσαία και κατώτερα στρώματα – ένας από τους λόγους για τους οποίους η παλαιά ανώτερη τάξη (ευγενείς μεγαλοκτηματίες, αστοί και αστοί της γνώσης, ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι και αξιωματικοί) απεχθανόταν τον κοινοβουλευτισμό. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Φρίντριχ Έμπερτ, σελοποιού στο επάγγελμα, που εξελέγη πρόεδρος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Αντίστοιχα, παράλληλα με την «παλαιά» μεσαία τάξη των ανεξάρτητων τεχνιτών και εμπόρων, ελεύθερων επαγγελματιών και αγροτών εξακολουθεί να ενισχύεται η «νέα μεσαία τάξη» των μεσαίων και κατώτερων δημοσίων και ιδιωτικών υπαλλήλων. Τα κατώτερα στρώματα, που αποτελούσαν το κοινωνικό θεμέλιο της σοσιαλδημοκρατίας και του κομμουνισμού, ήταν μέσω των αντίστοιχων πολιτικών κομμάτων σε μεγάλο βαθμό προσαρτημένα σε ένα πυκνό δίκτυο κομματικών οργανώσεων, οργανισμών αλληλοβοήθειας και ψυχαγωγικών συλλόγων. Ωστόσο, κατά τη δεκαετία του ‘20, η διαμόρφωση μιας μαζικής κουλτούρας που προσανατολιζόταν στην κατανάλωση και την ψυχαγωγία των νέων μέσων (ραδιόφωνο-κινηματογράφος-δίσκος) και ήταν προσβάσιμη από όλα τα κοινωνικά στρώματα συντέλεσε και αυτή με τη σειρά της στην σταδιακή χαλάρωση των ταξικών στεγανών.

Η εποχή της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης ήταν παρά τους πολιτικούς και κοινωνικούς τριγμούς μία εξαιρετικά παραγωγική περίοδος δημιουργικού πειραματισμού της γερμανικής κουλτούρας. Η αρχιτεκτονική, η ζωγραφική, η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος θα βιώσουν την περίοδο αυτή τη Νέα Αντικειμενικότητα, ένα νέο ρεύμα που προήλθε από τον εξπρεσιονισμό, αλλά σε αντίθεση με αυτόν χαρακτηριζόταν από καθαρές γραμμές και έναν προσαρμοσμένο στις ανάγκες της ρεαλισμό που διευκόλυνε τη διατύπωση του κοινωνικού ή πολιτικού μηνύματος του καλλιτέχνη.

Οι αξεπέραστες οικονομικές δυσκολίες (αύξηση πληθωρισμού, μαζικό κύμα ανεργίας) που προκάλεσε η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929 στην εξαρτώμενη από τα αμερικανικά κεφάλαια Γερμανία θα ευνοήσουν την άνοδο των αντιδημοκρατικών και εθνικιστικών αντιπάλων της Δημοκρατίας. Πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις οδηγούν από το 1930 στην ραγδαία πτώση του κύρους της κυβέρνησης και του κοινοβουλίου και την εκτεταμένη χρήση των (υπέρ)εξουσιών του προέδρου της Δημοκρατίας. Με τη συγκατάθεση μιας πλειοψηφίας για το διορισμό του Χίτλερ στη θέση του καγκελάριου, όπως το επέτρεπε το σύνταγμα σε καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης, το κοινοβούλιο απαρνήθηκε των δικαιωμάτων του, οδηγώντας τη Γερμανία στη σκοτεινή σήραγγα της ναζιστικής βαρβαρότητας. Η δημοκρατία της Βαϊμάρης επιβαρύνθηκε με προβλήματα από τη γέννησή της. Ο γερμανικός λαός είχε μικρή εμπειρία δημοκρατικής διακυβέρνησης, στη συνείδησή του το πολιτικό σύστημα της Βαϊμάρης θεωρήθηκε ταυτόσημο της ήττας.

Βιβλιογραφία:

Heinrich Winkler, Βαϊμάρη, Η ανάπηρη Δημοκρατία, 1918-1933, Πόλις 2011.

Serge Berstein, Pierre Milza, Ιστορία της Ευρώπης. Διάσπαση και ανοικοδόμηση της Ευρώπης 1919 έως σήμερα, Αθήνα Αλεξάνδρεια, 1997.

Informationen zur politischen Bildung (Heft 261) – Zwischen Festigung und Gefährdung 1924-1929

Δεκέμβριος 6, 2012

«Ιστορικές διαδρομές του ναζισμού και σύγχρονες εκφάνσεις του». Διάλεξη της Δρ.Φαίδρας Κουτσούκου στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

Filed under: Ιστορία,Πολιτική — Γιάννης Κουτσούκος @ 9:57 μμ

«Ιστορικές διαδρομές του ναζισμού και σύγχρονες εκφάνσεις του»

              ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ
 ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ
                                                          ΔΙΑΛΕΞΗ
Δρ. Φαίδρα Κουτσούκου, «Ιστορικές διαδρομές του ναζισμού και σύγχρονες εκφάνσεις του»
Παρασκευή, 7 Δεκεμβρίου 2012 Αμφιθέατρο του Τμήματος, Ώρα 18.30
Η κ. Φαίδρα Κουτσούκου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1977. Είναι εκπαιδευτικός στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και διδάσκει, παράλληλα, στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Σπούδασε Γερμανική Γλώσσα και Φιλολογία στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 2006 έλαβε το διδακτορικό της δίπλωμα στον τομέα της ιστορίας από το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου Technische Universitat Berlin. Η διδακτορική της διατριβή αφορά τη γερμανική πολιτιστική πολιτική στην Ελλάδα κατά την εθνικοσοσιαλιστική περίοδο. Έχει δημοσιεύσει σχετικά άρθρα και έχει μεταφράσει στα ελληνικά το βιβλίο του Sebastian Haffner Το φαινόμενο Χίτλερ. Μία ιστορική προσέγγιση (2005).

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: